ઓક્ટોબર 24, 2025 (October 18 - October 24, 2025) S22 સંતવાણી ચ્ચે હું નધરલન્ડની એમસ્ટ્ મની Uriji Universityના પ્રોફે. અવની ચગ માે મારું ‘પ્સાદીની વસ્તઓ : સામગ્ર અન ઐતિહાસિક સંદર્’ નામનું એક નાનકું પપર તૈયાર કરત હત . એ માે દવાનંદ સ્વમીની મહત્ત અન ભગવાન સ્વામનારાયણની મૂલ્વત્તન સાંકળત એક પ્સંગ મે એમાં નિરદેશલ છે. દવાનંદ સ્વમી, બ્રહ્મનંદ સ્વમી પાસ કાવ્ શિક્ષણ અન સાંપ્દાયિક તાત્વક પીઠિકા સત્સગ દ્વરા પામતા ત સમયની ઘ ના છે. ભાવનગરના રાજવી વજેિં હબાપુન બુરહાનપુરી સાફા- ફે ાની ઇચ્છ હ વાથી વિવિધ વપારીઓન પૃચ્છ કરલી. એમાં અમદાવાદના એક વપારી બુરહાનપુર ગયા, ત્યાનું કાપ પસંદ કરીન એન રેટો , ફેટો -સાફ -બનાવવાનું કહ્ય. તમાં સુવર્ અન રજતનાં તાર તથા હીરા-મ ી પણ જે લા-પર વલા. આવ પ્થમ દૃષ્ટિએ જ પસંદ પ ી જાય તવ રેટો લઈન અમદાવાદનાં વપારી ભાવનગરના વજેિં હ મહારાજા સમક્ષ આવ્ય. મહારાજાન ફેટો બતાવ્યો, એનું ભાર મુલાયમ કાપ , સુવર્-૨જતના જીણાં તાર સાથ જે લા મ ી-હીરાનું ભરતકામ ખૂબ ગમી ગયું. પછી વપારીન પૃચ્છ કરી કે, ‘આની કિંમત શું?’ વપારી કહ, ‘અઢારસ રૂપિયા’. ત સમયના અઢારસ એ લ આજના અંદાજ નવક લાખ ગણાય. રાજવીએ - કારભારીએ ‘બહુ મોંઘ છે - રકમ ઘણી વધુ છે’ કહીન ખરીદવાનું અસામર્થ્ જણાવ્યુ. પછી વપારી ત ખૂબ ઉદાસ થઈ ગય . ખિન્ થઈન વિચારત હત કે આ ફેટો હવ ક્યા વચીશ? એન યાદ આવ્યુ કે અહીં બાજુમાં ગઢપુરમાં ભગવાન સ્વામનારાયણ બિરાજ છે. ત્યા જાઉં, કદાચ માર ફેટો તઓ ખરીદી લ, ત મારી મહનત સફળ થાય. વપારી ગઢપુર પહોંચ્યો. મહારાજ સમક્ષ ફેટો રજૂ કરયો. શ્રહરિન પ્થમ દૃષ્ટિએ જ ગમી ગય . કાપ નું પ અન એમાંની કારીગરી જોઈન શ્રહરિએ પ્સન્ થઈન કિંમત પૂછી. વપારી કહ, ‘મહારાજજી! માત્ર અઢાર સ રૂપિયા.’ શ્રહરિ કહ ‘ઓહ આ ત બહુ મોંઘી વસ્ત. રાજા-મહારાજાન પ સાય. અમન ન પ સાય’ કહીન અનીચ્છ દર્શાવી. વપારી ઉદાસ થઈન હવ શું કરીશ એમ વિચારત - વિચારત , ઉદાસી અન ખિન્નાએ ઘલા નદીના કાંઠે બસીન ઉદ્વગ્નાવ ર મસ થઈન વિચારત બેો હત , ત્યા જીવુબા-લાુ બાનું વલું ત્યાથી પસાર થયું. જોયું કે ક ઈ સદ્્ગૃહસ્ ગુમસુમ, ર મસ ચહર ઘલાનદીન કાંઠે બેો છે. વલ ામાંથી આખુ દશ્ જોઈન, વલું થ ાવીન વપારીન પૃચ્છ કરી કે ‘કેમ આમ ર મસ ચહર બ ા છ , બહુ ઉદાસ લાગ છ , કંઈ થયું છે?’ વપારીએ પ્ણામ કરીન વિનિતભાવ કહ્ય ઃ ‘બા હું અમદાવાદન વપારી છું, ભાવનગર રાજવી વજેિં હ માે આ ફેટો બુરહાનપુર જઈન બનાવરાવ્યો, એમન મોંઘ પડ્યો અન ખરીદવાની ના કહી એ લ અહીં રાજાધિરાજ ભગવાન શ્ર સ્વામનારાયણ પાસ આવ્યો. તમન ખૂબ ગમી ગય . કારીગરીના વખાણ કર્યા. પણ કિંમત જાણીન એમણ પણ ના ભણી. મે મારી જિંદગીભરની કમાણી આમાં ર કીન આ ફેટો બનાવ ાવ્યો, હવ હું ત સાવ નિર્ન થઈ ગય , ક્યા જઈશ, એમ વિચારત અહીં નદીકાંઠે થાક ઉતારત બેો છું.’ જીવુબા-લાુ બાએ ફે ાની કિંમત પૂછી. વપારી કહ, અઢારસ રૂપિયા. બા કહ બહુ વધાર કિંમત છે. પ ર કિંમત કહ . ત કહ સ ળસ રૂપિયા. બન્નેએ આઠસ -આઠસ ચુકવીશું કહીન વપારીન પાછળ આવવા કહ્ય. વપારીએ પ ર કિંમત ફેટો વચાયાન સંત ષ માનીન વિદાય લીધી. જીવુબા-લાુ બાન થયું કે હમણાં તાજો જ પ્સંગ હ ઈન મહારાજન પછીથી આ અનુકૂળ સમય અર્ણ કરીશું. અમુક સમય પછી મહારાજશ્ર થ ા બિમાર પે લા. સારવાર પછી થ ા દિવસ માં સ્સ્ થયા એ લ સંત -હરિભક્તોએ રાજીપ વ્ક્ કરયો. પ્સન્નાનાં પ્સંગન ઉજવ્યો. આ સમય જીવુબા-લાુ બાએ ફેટો શ્રહરિન પ્સન્નાના પરિપાક રૂપ અર્ણ કરયો. ફેટો અવલ કતા જ શ્રહરિન સ્રણ થયું કે આ ત બુરહાનપુરી ફેટો છે. ‘આ લ મોંધ રેટો લવાત હશ? આવા ખ ા ખર્ કરવાના ન હ ય’ કહ ા આછા ગુસ્સન વ્ક્ કરી ફેંટો બાજુમાં મૂકીન નિર્ળ ભાવ ઉદાસીન અવસ્થતિમાં મુકાઈ ગયા. હરિભક્તો, સંત , જીવુબા-લાુ બા પણ ખિન્ થઈ ગયા. શ્રહરિ કંઈ બ લ નહીં. જમ નહીં. સુનમુન સ્થતિમાં એક-બ દિવસ થયા. હવ શ્રહરિન ક ણ મનાવ-પ્રાર્? બધાએ નક્ક કર્ુ કે બ્રહ્મનંદ સ્વમી પરમસખા છે, એમન મ કલીએ. બ્રહ્મનંદ જવાનું સ્વકાર્ુ. શ્રહરિ પાસ પહોંચ્ય. કરબદ્ધ બનીન શ્રહરિ સમક્ષ વિનિતભાવ ઉભા રહ્. કશું ઉચ્ચર એ પૂર્ જ ભગવાન સ્વામનારાયણ કહ્ય, ‘અમન ખબર છે, તમ શા માે આવ્ય છ . આ અમાર કશું સાંભળવું નથી.’ હરિભક્તો-સંત પાછા પુનઃ મુશ્કલીમાં મુકાઈન મહારાજજીન મનાવવાન ઉપાય વિચારવા લાગ્ય. બ્રહ્મનંદ સ્વમીએ જ કહ્ય, ‘મન લાગ છે હવ લ યાથી સુરા ખાચારન ત ાવીએ, એ ભાર જુક્તબાજ છે. કંઈક કારસ રચીન મહારાજશ્રન મનાવી શકશ.’ સુરા ખાચરન ત ાવી બધી વિગતથી વાકેફ કર્યા. સુરા ખાચર કહ, ‘કશ વાંધ નહીં મહારાજજીન મનાવવા પ્યત્ કરું. એમની કૃપા મારા ઉપર ખૂબ છે.’ સુરા ખાચર માથ ચ ફાળ ઓઢીન મહારાજશ્ર સમક્ષ આવ્ય અન મે થી ર વા લાગ્ય. શ્રહરિ કહ, ‘કેમ રડો છ સુરા ખાચર? શું થયું?’ સુરા ખાચર વળી પાછા મે -મે જો૨-જો૨થી ર ા રહ્. મહારાજજી કહ, ‘સુરા ખાચર આ લું બધું કેમ રડો છ ?’ સુરા ખાચર ર ાં ર ાં કહ્ય, ‘મહારાજ મન ઘરથી આપન લ યા લઈ આવવા મ કલ્યો છે. ભૂખ્યો હત ન અહીં રવાના કરયો. અહીં આવ્યો ત આપની પાસ મન ક ઈ આવવા દ ા ન હતા. બ દિવસથી ભૂખ્યો છું. મન લાગ છે માર દહ પ ી જશ.’ મહારાજશ્ર કહ, ‘એમ કંઈ દહ પ ી જાય? અમારા આશીર્વાદ છે. અમ અહીં તમન જમવાનું આપશું.’ કહ ા શ્રહરિએ કહ્ય, ‘જમવાનું હ ય ત લાવ , સુરા ખાચરન જમા વા છે.’ સુરા ખાચર માથથી ઓઢેલ ચ ફાળ કાઢ્યો. આંખમાં આંસુનું એક ીપુ પણ નહીં. કહવા લાગ્ય, ‘મહારાજજી પહલા આપ જમ , સંત જમ પછી તમ ફેટો પહર ત હું જમુ.’ શ્રીહર પાછા ગુસ્સે થઈ કહ, ‘ઊભા થાવ સુરા ખાચર, હું ના પાું છું કે આ લ મોંઘ ફેટો , આવ મ ખર્ મારા માે કરાત હશ?’ થ ા સમય પછી બ્રહ્મનંદ સ્વમી શ્રહરિ પાસ આવી, દં વત કરીન કહ, ‘મહારાજજી! મન આપન કીર્ન સંભળાવવાન ભાવ થય છે.’ શ્રહરિ કહ ‘અમન ખબર છે, શા માે કીર્ન સંભળાવવા છે, અમારી ઇચ્છ નથી.’ બ્રહ્મનંદ સ્વમી ખૂબ જ ઉદાસ થઈ પરત થયા અન વિચારવા લાગ્ય કે શ્રહરિન કઈ રીત સમજાવીશું. (ક્રમશઃ) (લખક લ કસાહિત્ ચારણી સાહિત્ અન સંત સાહિત્ના વિદ્વન છે.) પ્રતિભાવઃ
[email protected] દેવાનંદ સ્વમી : સમર્પિત સંત અને સાત્વક સારસ્ત-૫ વ ડ . બળવંત જાની ‘ घरों पे नाम थे नामों के साथ ओहदे थे, बहुत तलाश किया कोई आदमी न मिला… ’ - બશીર બદ્ર ર્દૂ ભાષાના પ્ખ્યા કવિ શ્ર બશીર બદ્રન આ શર માત્ર શબ્દોન શણગાર નથી. માનવતા પરનું વાસ્તવક પ્તિબિંબ છે જ ઊંું ચિંતન આપણા સૌ ક ઈના મનમાં ઉપસ્થિ કર છે. આ શર આધુનિક સમાજના ખ ખલા મૂલ્યો, માનવતાના ખ ા ચમકારા અન ‘માનવી’ નામના ખ વાયલા તત્ની વાસ્તવકતાન ઉજાગર કર છે. મનુષ્ હવ મશીન બની ગય છે. ત બ લ છે, હસ છે, ખાય છે, ધાર છે પણ એ બધું જાગૃતતાથી નહીં, આદતથી કર છે. આજના માણસ પ ાના “અસ્તિત”ન અર્ ગુમાવી દીધ છે. તની અંદર માનવતા, કરૂણા, સહાનુભૂતિ આ બધું સૂઈ ગયું છે કે મરી પરવાર્ુ છે. એના જીવનમાં ઉર્જા છે, પરંતુ ચ ના નથી. “ક ઈ આદમી ન મળ્યો” એ માત્ર સામાજિક નિવદન કે સંવદના જ નથી, પણ આધ્યત્મક હકીકત છે. લ ક દખાય છે, પરંતુ જાગલા માણસ તરીકે જીવતા નથી. સોક્રે ીસ કહ ા કે, “જ્ઞની થવા પહલાં માણસ બન .” આધુનિક સમયની વાત કરી એ ત માનવીની, તની અંદરના વાસ્તવક માણસ કરતાં તની બહારના કૃત્રિમ માણસની ઓળખ વધાર મહત્ની થઈ ગઈ છે. લ ક પાસ ડ ગ્ર છે, હ દ્દ છે, ખિતાબ છે, પરંતુ હૃદયની ઉષ્મ, કરૂણા, સહાનુભૂતિ અન સાચી ઈમાનદારી દુર્ભ બની ગઈ છે. માનવી એ રહસ્ છે; તન સમજવાનું શીખવું જરૂરી છે કારણ કે એ જ જીવનન અર્ છે. પરંતુ આધુનિક માણસ એ રહસ્ ઉકેલવા કરતાં એન ભુલાવી દીધું છે. એ હવ પ ાના અંદરના માણસન નહીં, પણ બહારના ચમકતા સ્રૂપન ઓળખ છે. આજ કાલ બાહ સફળતા સામ આંતરિક ખાલીપ દરક વ્યક્માં જોવા મળે છે. આધુનિક માણસ પ ાના ઘરની દીવાલ પર નામનાં બ્ લગાવ છે, પરંતુ તની અંદર ખાલીપ છે. તની આંખ માં તજ છે, પરંતુ હૃદયમાં અંધકાર. તની ભાષામાં સંસ્કર છે, પરંતુ વર્નમાં સ્વાર્. ઘર મ ા બન્યા છે, પણ હૃદય નાનાં થઈ ગયા છે. નામ લાંબા થયા છે, પરંતુ સંબંધ ૂંકા થઈ ગયા છે. સંપર્ વધ્ય છે, પરંતુ સંવદના ઓછી થઈ ગઈ છે. માણસનું સૌથી મું સંક એ છે કે હવ તન માણસ શ ધવ પે છે જ જવલ્લેજ નસીબ મળે છે. આજના ઘર માં લ ક રહ છે, પરંતુ માણસ નથી. ઓશ એ કહ્ય છે કે, ‘આધુનિક માણસ પ્ગતિ ત કરી છે, પણ માનવતા ગુમાવી દીધી છે. મનુષ્ની સૌથી મોટ ી ખામી એ છે કે પોત ાનું હ વું કે પોતે જ છે એ વાસ્તવકતા ભૂલીન દખાવમાં જીવ છે.’ રસ્તે મળત એક એક માણસ અરીસ છે, જમાં આપણ સમાજ દખાય છે-સુંદર ચહરાઓ, ચમકદાર હ દ્દ, પણ ખાલી આત્મ. સમાજમાં “સફળતા”ન અર્ સંવદનહીનતા બની ગય છે. લ ક પ ાના ઘર ન સુંદર બનાવ છે, પણ સંબંધ ન નહીં. દરક ચહરા પાછળ એક નકાબ છે અન જ હાસ્ છે એ ખું છે, ત પ્રેમ ઔપચારિક છે. આ પરિસ્થતિમાં એક કવિ દિલ માનવીન વદના થાય છે કે, આ લી મ ી દુનિયામાં “ક ઈ માનવી ન મળ્યો”. આ ફક્ કવિની ફરિયાદ નથી, માનવતાન વિલાપ છે. મનુષ્ એ જ છે જ પ ાના માે અન સર્ કલ્યણ અર્ કરોળિ યા માફક સુંદર જાળ રચ છે. પરંતુ આજન મનુષ્ પોતે નથી રચત ત દુનિયાની અપે્ષા ઓ પ્માણ પ ાન ગઢે છે. ત પ ાની ઈચ્છથી નહીં, સિસ્ટમની સ્ક્રપ્ટથી જીવ છે. ત્યર એક પ્શ્ન ઉદ્્ભવ છે કે, “શું આપણ જીવતા છીએ કે ફક્ દખાવમાં જીવી રહ્ છીએ?” સાચી માનવતા એ છે જ્યા માણસના નામ આગળ હ દ્દો ન હ ય, પરંતુ માનવીયતા હ ય. જ્યા ઘર માં દિવાલ નહીં, પણ દિલ જો ાયલા હ ય અન જ્યા શ ધના અંત જ ‘માણસ’ મળે એ સાચ , ઉષ્માભયો અન જીવંત હ ય. મનુષ્ ત જ છે જ પ ાના કર્મથી બન છે. પરંતુ આજ માણસ કર્થી નહીં, ઓળખથી ઓળખાય છે. આપણ પ ાના અસ્તિતન બીજાની નજર માપવા લાગ્ય છીએ.આથી માણસ ‘મનુષ્’ નહીં, પણ ‘બ્રાન્ડ’ બની ગય છે. દખાવન યુગ અન ખ વાયલ માણસ એ એકવીસમી સદીના સમાજની નગ્ વાસ્તવકતા અન ઓળખાણ છે. જો ખરખર ગામ, શહર, રાજ્, દશ અન વિશ્વના લ ક માં સમભાવ અન સમાનતાનાં બીજ જ વવાયલા છે તન વ વૃક્ષમાં ફેરવવા હ ય ત હ દ્દવાળા નહીં પરંતુ દિલવાળા માણસ ની જરૂર છે. દીવાલ પરના નામ નહીં રહ ત ચાલશ પણ દિલ માં ઓળખ અન છાપ રહ ત જરૂરી છે. પ્રકાશ બિંદુ : મહાત્મ ગાંધી કહ ા ‘મનુષ્ની મહાનતા તની વિનમ્રતામાં છે, તની પ્તિષ્ઠમાં નહીં.’ પણ આજ પ્તિષ્ઠ વિનમ્રતાન ગળી ગઈ છે. માનવતાની જગ્યએ ‘સફળતા’ એ નવ ધર્ બની ગય છે. જીવનમાં માનવતા કરતાં મું કંઈ જ નથી. મનુષ્ બની જાવ, પછી બધું સ્યં મળી જશ.” શ્વાસ ત જાણ સુક્કુ રણ છે, લ હીમાં ઇચ્છઓનું ધણ છે, દહ ભલ માનવન આપ્યો, માથ કાળીનાગની ફણ છે. (લખક કવિ અન ગીતકાર તથા કસ્ટમ્ ખાતામાં (IRS) સવા આપી રહ્ છે.) પ્તિભાવઃ
[email protected] રમેશ ચૌહાણ ભજનાનંદ ઉ નામ કમાવવું સરળ છે, પરંતુ માણસ બનવું મુશ્કેલ દિવાળી વિશેષાંક ‘આજે માણસ કર્થી નહીં, ઓળખથી ઓળખાય છે. આપણે તાના અસ્તિતને બીજાની નજરે માપવા લાગ્ય છીએ. આથી માણસ ‘મનુષ્’ નહીં, પણ ‘બ્રન્’ બની ગય છે. દેખાવન યુગ અને ખ વાયેલ માણસ એ એકવીસમી સદીના સમાજની નગ્ વાસ્તવકતા અને ઓળખાણ છે.’