Gujarat Times
Magazine Section Gujarat Times November 06, 2026 દિવાળી એટલે અધર્ સામે ધર્નો વિજય ધર્ સામે ધર્નો વિજય સહેલો નથી. મહાભારત અને રામાયણ એ બંનેમાં ધર્ના વિજય માટે અગાથ પરિશ્રમ કરવો પડેલો. આ એક વિશાળ યજ્ઞ સમાન કાર્ હતું. મહાભારત અને રામાયણનું યુદ્ધ જ્યા લડાયું હતું તે એક યજ્ઞની વેદી સમાન સ્ળ ગણાય. એમાં અનેક જીવની આહુતિ આપવામાં આવી હતી. મહાકાળ નામના દેવે આ બધી આહુતિ સ્વકારી તૃપ્ત અનુભવી હશે. આ યજ્ઞ માટે મનુષ્ અને દેવતાઓએ વર્ષોની પ્રતીક્ષ કરી હશે. અંતે અધર્ સામે ધર્નો વિજય થયો. દિવાળીનો તહેવાર અધર્ સામે ધર્ના વિજયનો તહેવાર છે. આમ તો આ વિજય વિજયાદશમીના દિવસે સંપન્ થયો હતો. તે વિજય બાદ શ્રીરામનું દિવાળીના દિવસે અયોધ્યાાં આગમન થયું હતું. આ દિવસે શ્રીરામનો વનવાસ પૂરો થયો. સમગ્ર વનવાસ દરમિયાન તેમણે જે ધર્ અને નીતિનું આચરણ કર્ુ તે પ્રકરણનો અહીં અંત હતો અને અહીંથી આ જ પ્રકારના આચરણનું નવું પ્રકરણ શરૂ થતું હતું. જે દિવસે વનવાસના પ્રકરણનો અંત આવ્ય તે દિવસે અધર્ને અનુસરતાં એક વર્નો સંપૂર્તામાં નાશ થયો. ધર્ના વિજયના એક પ્રકરણનો આ અંત હતો. પ્રકાશની લડત અંધકાર સામે છે. સત્ને અસત્ સામે લડવું પડે છે. અધર્ સામે ધરમે મોરચો માંડવો પડે છે. સુમતિએ કુમતિને હરાવવાનો પ્રયત્ કરવો પડે છે. સત્કમે પણ અસ્તત્ માટે દુષ્ર્નો સામનો કરવો પડે છે. નીતિમય જીવન માટે અનીતિ હંમેશા બાધારૂપ બની રહે છે. સમાજમાં દૈવી પ્રકૃતિવાળી વ્ય્તનો ટકરાવ આસુરી પ્રકૃતિવાળી વ્ય્ત સાથે થાય તે સ્વભાવિક છે. સારા આદર્ હંમેશા ખરાબ આદર્ સાથે ટકરાય છે. પ્રશ્ન એ થાય કે આ બંનેમાંથી જીત કોની થાય છે. ક્યરેક એમ લાગશે કે જીત અધર્ની થતી હોય છે. દુર્યધને સમગ્ર કુટુંબ અને મિત્ર મંડળ સાથે આખી જિંદગી સુખ ભોગવ્યુ. તેની પાસે અઢળક સંપતતિ પણ હતી. તે વખતે હસ્તનાપુર ચારે તરફથી રક્ષત હતું, તેને કોઈ આક્રમણનો ભય ન હતો. સમગ્ર સમાજ પણ પૂરેપૂરો કાર્રત હતો. તેનું શરીર પણ તે વખતે પૂરેપૂરું સક્ષ હતું. તેની જિંદગીનો આ સૌથી આનંદદાયક તબક્ક હતો. યુધિષ્ઠિર માટે એમ ન કહેવાય. યુધિષ્ઠિરને જ્યરે હસ્તનાપુરનું સામ્રજ્ મળ્યુ ત્યરે તેનું કુટુંબ કે મિત્રમંડળ, ચાર ભાઈઓ દ્રપદી સુભદ્ર અને મા કુંતા સિવાય, મૃત્યને આધીન થઈ ચૂક્યુ હતું. સમાજમાં વૃદ્ધ અને બાળકો જ બાકી હતા. રાજ્ની તિજોરી પણ યુદ્ધમાં ખર્ચાઈ ચૂકી હતી. વડીલોનું માર્દર્ન પણ તેને પ્રાપ્ ન હતું. આ હતું ધર્ના વિજયનું “ભૌતિક” પરિણામ. છતાં પણ સૂક્ષતામાં જોતાં જણાશે કે દુર્યધન હંમેશા ઉદ્વગ અને ડરના માહોલ વચ્ચ રહ્ય હશે. તેને રાજ્ છીનવાઈ જવાની ચિંતા સતત સતાવતી હશે. ક્યરેક તો તે ઊંઘમાંથી ઝબકીને જાગી જતો હશે, એ ડરમાં કે ક્યાક હસ્તનાપુરનું સામ્રજ્ જતું ન રહે. આની સરખામણીમાં યુધિષ્ઠિર અપાર શાંતિમાં જીવ્ય હશે. એવી કોઈ પ્રકારનો, કોઈ દિશામાંથી ડર નહીં હોય. કોઈપણ પ્રકારના ઉદ્વગ કે ફરિયાદ વગર તે પોતાનું જીવન વ્તીત કરતો હશે. ધર્ની સ્થપનાનો આ અર્ છે. ધર્ની સ્થપના ભૌતિક સુખ-સંપતિ સાથે સંલગ્ બાબત નથી. એ તો માનસિક સ્થરતા, શાંતિ, સંતો તથા આનંદની સ્થિત છે. ધર્ની સ્થિતિાં સૂક્ષ અસ્તત્, અને આગળ જતાં કારણ અસ્તત્ શાંતિને પામે. દુર્યધન માટે આ જરાય શક્ ન હતું. ધર્ની સ્થપના એટલે શાસ્ત્રય રીતે સ્થાપત થયેલ આદર્શને અનુરૂપ વ્યસ્થ. ધર્ની સ્થપના એટલે સૃષ્ટના સમીકરણોની સ્વકૃતિ. ધર્ની સ્થપના એટલે અહંકાર અને સ્વાર્ની સંપૂર્તામાં નાબૂદી. ધર્ની સ્થપના એટલે નીતિ આધારિત જીવનશૈલી. ધર્ની સ્થપના એટલે દરેક વ્ય્ત પોતાના ઉત્રદાયિત્નું સંપૂર્તામાં પાલન કરી શકે તેવી પરિસ્થિત. ધર્ની સ્થપના એટલે સમગ્ર સમાજનું આધ્યાત્કતા તરફનું પહેલું ચરણ. ધર્ની સ્થપના એટલે સમગ્ર સમાજના વિશાળ જન સમુદાયમાંથી કામ ક્રોધ લોભ મોહ જેવાં શત્રુનું પલાયન થવું. ધર્ની સ્થપના એટલે સાત્વકતાનો ઉદય, સત્ના પ્રભાવનો વધતો વિસ્તર, સમગ્રતામાં શાંતિ અને સંતો નો પ્રસાર, સમાજની શ્રદ્ધા અને વિશ્વસ માટે પ્રતિબદ્ધતા અને સર્ત્ર સંપૂર્તાનો અહેસાસ. ગીતામાં ઈશ્રે ધર્ની સ્થપના માટે પોતાની કટિબદ્ધતા દર્શાવી છે. આમાં આ બધા સાથે ઈશ્રે દુષ્ના વિનાશ અને સાધુના સંરક્ણની પણ વાત કરી છે. સમાજ ધર્નિષ્ઠા ત્યરે જ રહી શકે જ્યરે સાધુજનની સંખ્ય વધુ હોય, તેમનું માન-સન્મન હોય, સાધુતાનું વર્સ્ હોય, દરેક ક્ષત્રમાં સાધુતાની સ્વકૃતિ હોય, અને સાધુ તેમજ સાધુતાના સંરક્ણ માટે સમાજ કૃતનિશ્ચયી હોય. માનવ ઇતિહાસમાં આ પ્રકારના સમાજની કદાચ આજે સૌથી વધુ જરૂર છે. શ્રીરામ તથા શ્રીકૃષ્ પોતપોતાની રીતે, ધર્ની સ્થપના કરીને ગયાં છે. પછીનો તબક્ક સમાજના હાથમાં રહ્ય. દિવાળીના દિવસે આપણે ચકાસવું જરૂરી છે કે શ્રીરામ અને શ્રીકૃષ્ જે હેતુથી પોતાનું કાર્ સંપન્ કરીને ગયાં તે હેતુ આજ સુધી જળવાઈ શક્ય છે કે નહીં. જો જવાબ હકારાત્ક આવે તો તો ઘણુ સારું, પણ જવાબ જો નકારમાં હોય તો વિચારવું તો પડે જ. શ્રીરામ અને શ્રીકૃષ્ જે રીતે દુનિયા આપીને ગયાં હતાં તેમાં અધર્ની માત્રા વધી ન જાય તે માટે દિવાળીના દિવસે સંકલ્ કરવો પડે. તેના પર કામ કરવું પડે, સમગ્રતામાં એક પ્રકારની જાગ્રતતા લાવવી પડે અને ધર્ની પુનઃ સ્થપનાનું કામ યજ્ઞ સમાન ગણી, પોત પોતાની ક્ષતા મુજબ, હાથમાં લેવું પડે. દિવાળીનો તહેવાર જ પ્રકાશ અને ધર્નો પ્રસાર વધુને વધુ થાય એ પ્રકારની ગો ણ માટે છે તેમ લાગે છે. દિવાળી એ તહેવારોનો સમૂહ છે. અમાસના દિવસને દિવાળી ગણવામાં આવે છે અને એના પછીના સુપ્રભાતથી નવું વર્ શરૂ થાય છે. દિવાળીના એક દિવસ પહેલાનો, મહાકાળીની ઉપાસના માટેનો દિવસ એટલે કાળી ચૌદશ. આમ તો આ મહિનામાં જ શક્તની આરાધના માટેનું પર્ નવરાત્રી આવે છે. આ નવ દિવસોમાં પણ માતાની - શક્તની આરાધના તો થતી જ હોય છે. પરંતુ નવરાત્રીમાં શક્તના જે સ્રૂપની આરાધના કરાતી હોય છે એનાથી કાળી ચૌદસ માટેની આરાધનાનું સ્રૂપ સાવ ભિન્ જણાય છે. નવરાત્રીમાં જાણે સમગ્ર માનવ સમુદાય માતાની ભક્તિાં જોડાઈ જાય છે જ્યરે કાળી ચૌદશની વિશે આરાધના વિશે દરજ્જના સાધકો માટે જ ઈચ્નીય છે. એક તરફ માતાજીનું શાંત સ્રૂપ છે તો અન્ તરફ માતાજીની રૌદ્તા પ્રગટ થાય છે. આ બંને સ્રૂપને માતાનો જ દરજ્જ મળ્ય હોવાથી બેમાંથી કોઈપણ કે બંને સ્રૂપની આરાધનાથી માતા પોતાના ભક્ પ્રત્ય - પોતાના સંતાન પ્રત્ય કરુણા દર્શાવે એ સ્વભાવિક છે. કાળીચૌદશ દિવાળીના દિવસે લક્ષ્ની પૂજા થાય છે જ્યરે કાળીચૌદસે કાલિકાની. તેની સાથે શારદીય નવરાત્રીમાં શારદાની પૂજા થાય છે. આમ માતાજીના ત્રણેય સ્રૂપની આ મહિનામાં પૂજા અર્ના સંભવ બને છે. પોતાની રુચિ પ્રમાણે વ્ય્તને જે સ્રૂપમાં વધુ શ્રદ્ધા હોય તે માટેની તેની આરાધના વધુ દ્ઢ રહે. અહીં બધા માટે સરખી સંભાવના છે. ભારતીય સંસ્કૃતનું આ એક અનોખું સત્ છે. અહીં દરેક વ્ય્તને પોતાની શ્રદ્ધાની શ્રેણી પ્રમાણે આધ્યત્ના માર્માં આગળ વધવાની તક મળે છે. આ મહાકાલીની પૂજા - અર્ના - આરાધના - સાધનાનો દિવસ છે. ચોક્સ પ્રકારની સામગ્રીના ઉપયોગથી, ચોક્સ સમયગાળામાં - મુહૂર્માં, ચોક્સ પ્રકારના ક્રિયાકાંડની આ પૂજા છે. પણ આ બધામાં શ્રદ્ધા વધારે જરૂરી છે. શ્રદ્ધાથી માતાને જે અર્ણ કરવામાં આવે તે તે સ્વકારી લે. માતા સાથેના વ્યહારમાં પ્રેમ સભર છૂટછાટ માન્ છે. પણ જેઓ વિશે હેતુથી, વિશે સાધના કરવા માંગતા હોય તેમણે નિયમોને આધીન સ્થન વિશે પર પૂજા કરવાનું સૂચન છે. કુળદેવીની ઉપાસના માટે પણ આ દિવસ અગત્નો છે. આ દિવસે કુળદેવીને નૈવેદ્ય ધરાવવામાં આવે છે, જેમાં મુખ્ત્વ મેથીના ગોટા, દાલવડા તથા દહીવડાનો સમાવેશ કરાય છે. આ સાથે કોઈ મી ાશ ભરેલી વાનગી તો હોવી જ જોઈએ. નૈવેદ્યને નજીકના ચાર રસ્ત પર પદ્ધતિસર મૂકી આવીને કુટુંબમાંથી “કકળાટ” કાઢવાની પ્રથા પણ પ્રચલિત છે. એમ માનવામાં આવે છે કે અશુભ શક્તઓને આ પ્રકારનું નૈવેદ્ય પસંદ હોવાથી તે ઘરની સ્ત્ર સાથે બહાર જાય છે અને જ્યા નૈવેદ્ય રાખવામાં આવે છે તે સ્થન સાથે બંધાઈને પછી ત્યા જ રહી જાય છે. આમાં ક્યાક કોઈકને અંધશ્રદ્ધા દેખાશે. અર્વાચીન મનોવિજ્ઞાન પણ એમ કહે છે કે મન જેવી ભાવના કરે તેવું પરિણામ સામે આવે. વ્ય્ત જો એમ વિચાર્યા કરે કે પોતે નિષ્ળ થશે તો તેની નિષ્ળ થવાની સંભાવનાઓ વધી જાય. આધુનિક મનોવિજ્ઞાનની આ વાત કકળાટ કાઢવાની બાબતમાં પણ લાગુ પાડી શકાય. જો કુટુંબની દરેક વ્ય્ત એ પ્રમાણે ભાવના રાખે તો ચોક્સ કુટુંબમાંથી અમુક સમયગાળા માટે તો કંકાસ દૂર થવાની સંભાવના વધી જ જાય. આને કોઈ ધાર્મિક રંગ પણ આપી શકે અને કોઈ મનોવૈજ્ઞાનિક રીતે પણ સિદ્ધ કરી શકે. સાથે કાળી ચૌદસના દિવસે ધર્રાજ યમની પણ પૂજા કરવામાં આવે છે. વળી હનુમાનજીને આપણે રક્ક માનીએ છીએ, તેથી અશુભથી મુક્ત માટે હનુમાનજીની પૂજા પણ આ દિવસે કરાતી હોય છે. નરકથી મુક્ત માટેનો આ દિવસ છે. આ દિવસ નરક ચતુર્શી તરીકે પણ ઓળખાય છે. કેટલાક આને રૂપ ચૌદશ કે ભૂત ચતુર્શી તરીકે પણ ઓળખે છે. અમુક વિસ્તરમાં આ દિવસને નરક નિર્વાણ ચતુર્શી તરીકે પણ ઉજવવામાં આવે છે. નામ ગમે તે હોય, ઉપાસના મહાકાળીની થતી હોય છે, અને ઉપાસના પાછળની મુખ્ પ્રાર્ના અશુભ તત્વથી મુક્તની હોય છે. મહાકાળી સાથે કાલ શબ્ વણાયેલો છે. કાલ એટલે સમય. મહાકાલ એ સમયના દેવતા છે અને મહાકાળી એ સમયની નિયંતા છે. આ સંસાર એ સ્ળ અને સમયની પૂર્ધારણા સમાન છે. અહીં નથી સ્ળ શાશ્ત કે નથી સમય કાયમી. સમયની અસ્થરતા તો બધા જ સતત અનુભવતા હોય છે. તેવી જ રીતે સ્ળ પણ જેમ છે તેમ અમુક ક્ણો માટે જ સ્થર રહે છે. સંસારના ચક્રમાંથી છૂટવા માટે સ્ળ અને સમય બંનેને યોગ્ પરિપ્રેક્ષ્ાં સમજી તેની અસરથી મુક્ થવાનો પ્રયત્ કરવો જોઈએ. સ્ળની પૂર્ધારણામાંથી છૂટવા માટે ઇષ્દેવની આરાધના યોગ્ ગણાય શકે જ્યરે સમયની પૂર્ધારણામાંથી મુક્ થવા કાળ અર્થાત સમયની દેવીની આરાધના જરૂરી બને. મહાકાળીનું સ્રૂપ રુદ્ છે. જો તેઓ દર્ન આપે તો ઘણા એ દર્નને જ પચાવી ન શકે. આથી મહાકાળીની ઉપાસના કરનાર સાધકે ઉચ્ કક્ષની ક્ષતા પ્રાપ્ કરવાની હોય છે. મા કાળીની સાથે કાળા રંગને તો જોડી જ દેવાય છે પણ સાથે સાથે લાલ રંગ માતાને પસંદ હોવાથી સાધનામાં તે રંગને પણ મહત્ અપાય છે. આમ પણ માતા સાથે કંકુ એક તત્ તરીકે વધુ સંકળાયેલું હોવાથી મહાકાળી સાથે પણ લાલ રંગનું મહત્ વણાયેલું હોય એ સ્વભાવિક છે. જીવનમાંથી આળસ અને પ્રમાદ જેવા નર્ના તત્વને દૂર કરવા માટેનો આ દિવસ છે. લાંબા ગાળાની માંદગી અને અશુભ તત્ત્ની અસરથી મુક્ થવા માટેનો આ દિવસ છે. રૌદ્તાને શુભકારક તરીકે જોવાનો આ દિવસ છે. જો આવી દ્રષ્ કેળવાય તો રૌદ્ અને શુભ વચ્ચનું અંતર નાશ પામે અને દરેક પ્રકારના દ્વંદના ભાવથી મુક્ થવાની શરૂઆત થાય. ( પ્રતિભાવઃ
[email protected]) ગુજરાત ટાઈમ્સના વાચકોને દિવાળીપર્ની શુભકામનાઓ અ હેમુ ભીખુ દિવાળી િવશેષ
Made with FlippingBook
RkJQdWJsaXNoZXIy NjI0NDE=