S22 વિચાર-વિમર્ દ્ધ મહાપુરુષો સમજાવે છે કે જો પૃથ્વી જેવડો મોટો કાગળ લેવામાં આવે, કલ્વૃક્ષન ડાળ માંથ પેન બનાવાય. આખા મહાસાગરન શાહ બનાવવામાં આવે અને સ્યં સરસ્ત માતા ભગવાનના ગુણોનું લેખન કરવા બેઠા હોય તો પણ હે પ્રભુ, અનંતકાળ સુધ તમારા ગુણોનો અંત નહીં આવે, એવા અનંત, ગુણવાન, પરિપૂર્, શ્રષ્, પ્રભુ અત્યરે આપણ ભ ત૨ છે, એનો આપણે આનંદ મનાવ એ અને જેણે આપણને આ માર્ બતાવ્ય છે આ સત્ બતાવ્યુ છે, તે ગુરુદેવને નમન કર એ. સાધકો, આજે એક વ્ક્તએ આવ ને મને એક હાસ્યસ્દ વાત કહ . એ વ્ક્તએ આવ ને મને કહ્ય, “ગુરુજી આજે ફલાણાએ મને ગાળો આપ .” તે વ્ક્ત બહુ ગુસ્સમાં હત . એણે વિચાર્ુ કે હું આને કંઈક એવું કર નાંખું વગેરે વગેરે. પણ મે એને શાંત કરયો એને કહ્ય, “થોડું પાણ પ , આપણે સમસ્યનો કંઈક ઈલાજ કર એ છ એ.” એ બેઠો. પાણ પ ધું. અમે થોડો મંત્રજાપ કરયો, ભગવાનનું નામ લ ધું. આખ ઘટનાને મે જાણ . બહુ નાન ઘટના હત , એમાંથ કંઈક મોટું થઈ ગયું. દર વખતે વિશ્વયુદ્ધ જેવાં યુદ્ધો પણ એક ના ઘટનાથ જ શરૂ થતા હોય છે, કેમ કે ગુસ્સનું જે વિષચક્ર શરૂ થાય છે તે અટકતું નથ . એ વ્ક્તએ મને કહ્ય, “હવે હું શું કરું?” મે કહ્ય, “શું તમને કોઈએ ગાળ આપ છે?” “હા, આપણે જાહેર જીવનમાં જીવ રહ્ છ એ. કોઈને આપણુ કામ થોડું ઓછું પસંદ આવે એમ બને. અમે સિદ્ધાંતો અનુસાર કામ કર રહ્ છ એ, માટે એમ બને કે કોઈને અમારું કામ ન ગમે. અને અમને ગાળો પણ આપતું હશે. એમાં કંઈ મોટ વાત નથ .” પણ એકવાર આવ ઘટના ભગવાન બુદ્ધના જીવનમાં ઘટ હત . બહુ પ્રખ્યત વાત છે. એક વ્ક્તએ આવ ને ભગવાન બુદ્ધને થોડા પ્રશ્ન કર્યા, ભગવાન બુદ્ધે તેના જવાબ આપ્ય. એનો ઉદ્દશ્ એ હતો કે બધા લોકો ભગવાન બુદ્ધને બહુ શાંત માને છે, બધા લોકો તેમને ભગવાન માને છે. આજે હું એમને એટલો ગુસ્સ અપાવ શ કે બધાન નજરોમાંથ તેઓ ઉતર જશે. એવું વિચાર ને એ ભગવાન બુદ્ધ પાસે ગયો. એણે ભગવાન બુદ્ધને એવા વ્યર્ સવાલો પૂછ્ય કે કોઈને પણ ગુસ્સ આવ જાય. ભગવાન બુદ્ધે બધા પ્રશ્નોના શાંતિથ જવાબ આપ્ય. ભગવાન બુદ્ધના શિષ્ થોડા વિહવળ થયા પણ ભગવાન બુદ્ધન મુદ્રને જોઈને એ સમજી ગયા કે એમણે શાંત રહેવાનું છે. અને ભગવાન બુદ્ધનું કશું ર ઍક્ન ન આવ્યુ એટલે એ વ્ક્તએ ભગવાન બુદ્ધને મોટ મોટ ગાળો આપ . છેવટે થાક ગયો. છેલ્લ નિરાશ થઈને જતો રહ્. ભગવાન બુદ્ધન સ્થરતા જેવ પહેલાં હત તેવ જ હત અને તેમણે પોતાન રોજન સાધના આગળ વધાર . એક શિષ્થ રહેવાયું નહીં અને તેણે આગળ જઈને ભગવાન ને કહ્ય, “તમે કરુણાવાન છો, ભગવાન છો, તો પણ હું તમને એક વાત પૂછવા માંગું છું કે પ્રભુ, એ આટલું બધું ખરાબ બોલ્ય, તમારા ૫૨ ક ચડ ઉછાળ્ય, અને કશું ના થયું તો તમને ગાળ આપવાનું શરૂ કર દ ધું તો પણ તમે એને કશું ન કહ્ય?” ભગવાન બુદ્ધ બોલ્ય કે, “માર પાસે આ પાત્ર છે. મારા શિષ્, આ પાત્ર હું તને આપું અને તું ન લે તો આ પાત્ર કોન પાસે રહેશે?” શિષ્એ કહ્ય, “જો તમે મને આ પાત્ર આપો અને હું ન લઉં તો આ પાત્ર તમાર પાસે જ રહેશે.” ભગવાન બુદ્ધે કહ્ય કે, “બસ આવ જ ર તે એણે મને ગાળ આપ અને મે ન લ ધ માટે એ પોતે એ લઈને જતો રહ્.” આ કથામાંથ સાર ગ્રહણ કરવાનો છે. જે આપણને જીવનમાં લાભદાય બને. કોઈ કોઈ લોકો પૂછશે, કોણે ગાળ આપ ? બહુ જિજ્ઞસુ તો પૂછશે, કઈ ગાળ આપ ? આમાંથ આપણે સમજવાનું શું છે? ભગવાન બુદ્ધે આપણને સ્થર રહેવાના અનેક ઉપાય બતાવે છે. એ આપણા દૃષ્ટકોણ ૫૨ નિર્ર કરે છે. તમે એમ પણ વિચાર શકો છો કે મે મારા પૂર્જન્માં કંઈક પાપ કર્ુ હશે એટલે જ આ મને ગાળ આપ રહ્ છે, અને જો હું કશું બોલ શ તો આ મારા નવા કર્બંધનમાં ફસાઈશ. એવ ર તે પણ વિચાર શકાય કે એણે ગાળ આપ પણ મે લ ધ જ નહીં. અને એવ ર તે પણ વિચાર શકાય કે આનાથ મારાં કેટલાય કર્મ નષ્ થઈ ગયા. માર નિંદા કર તો કર્ નષ્ થઈ ગયા. એવ ર તે પણ વિચાર શક એ છ એ કે મારે આંતરનિર ક્ષણ – ઇનટ્રસ્પેકન – કરવું જોઈએ. માર ભૂલ હશે તો હું સુધાર લઈશ. મહાન સંતોએ કહ્ય છે, નિંદક નિયરે રાખ એ,' માર નિંદા કરનાર માર નજીક છે. સારું છે, હું થોડો જાગૃત રહ શક શ. આપણે કંઈ પણ વિચાર શક એ છ એ. આપણા જીવનમાં બનેલ ઘટનાને અવસ૨માં કેવ ર તે પરિવર્તિત કરવ એ આપણા પર નિર્ર છે. એ તમારા ૫૨ નિર્ર છે. ફર થ કહું છું ગાળન વાત તો એક નાન ઘટના છે. તમારા જીવનમાં બનેલ દુઃખદ ઘટનાને, વિપર ત ઘટનાને અવસ૨માં કેવ ર તે પરિવર્તિત કરવ એ તમારા હાથમાં છે. એ આપણા ૫૨ નિર્ર છે. વાત એમ નથ કે આપણે પુરુષાર્ ન કરવો જોઈએ. હું એમ પણ નથ કહેતો કે આપણે સાચા હોઈએ તો સામે વિવેકથ જવાબ ના આપવો, પણ એ પરિસ્થિતમાં વિવેક અનુસા૨ ક્રિયાઓ કરવ જોઈએ. હું એમ કહેવા માગું છું કે એક વ્ક્તએ મને આવ ને કહ્ય કે મને કોઈએ ગાળો આપ . એના પરથ આપણે કથાન વાત કર . કથામાંથ આપણને વિવિધ દૃષ્ટકોણ મળ્ય, જુઓ, વિવેક આપણને કેટલા સ્થર રાખ શકે છે. કેવ કેવ વિપર ત અવસ્થને અવસ૨માં પરિવર્તિત કર શકે છે! આધાર છે, તમારા વિચાર, દૃષ્ટકોણ, સ્થરતા ૫૨! એને ન ગુમાવતા, તમારું કોઈ પતન નહીં કર શકે. ભગવાન આપણ સાથે છે. (લેખક આધ્યત્, મોટ વેશનલ, કર્શ લ સર્ક છે તથા ગુજરાત સરકારમાં કાર્રત અધિકાર છે.) પ્રતિભાવઃ
[email protected] સિ સમાધાન સંભવ છે ચૈતન્ય સંઘાણી કોઈ તમને ગાળો બોલે, અપમાનિત કરે તો શું કરવું? ર તે લોકગ ત માનવજીવનનાં આરંભકાળથ અસ્તત્માં આવ્યનું મનાય છે, ઠ ક એ ર તે બાળસાહિત્ પણ માનવ સંસ્કૃતિનાં આરંભકાળથ જ અસ્તત્માં આવ્યુ હોવું જોઈએ. કારણ કે, વ્ક્તના વિકાસ અને એનાં સમાજજીવનન શરૂઆત એનાં જન્ પછ ના તરતના તબક્કથ જ શરૂ થઈ જત હોય છે. બાળકના નાનપણથ જ બે ર તે કેળવણ મેળવતું થતું હોય છે. એક ર ત એ કે, બાળક પોતે જોઈને, અનુભવ ને કે અનુકરણ કર ને પોતાન સમજ મુજબ શ ખતું હોય છે. અને બ જી ર ત એ કે, એને પોતાને માત-પિતા, ભાઈબહેન કે પરિવારના સભ્ય, શિક્ષકો કે સમાજ એમ અલગ અલગ વ્ક્તઓ પોતપોતાન ર તે કેળવતાં હોય છે. બાળકને જ્યરે અન્ વ્ક્તઓ કેળવતા હોય છે ત્યરે, એ અલગ અલગ શિક્ષાપદ્ધતિઓ અને અલગ અલગ પ્રયુક્તઓનો ઉપયોગ કરતાં હોય છે. લિખિત કે અલિખિત આવ અલગ અલગ પદ્ધતિઓ અને પ્રયુક્તઓ એટલે અલગ અલગ પ્રકારનું શિક્ષણસાહિત્. બાળકને રસપ્રદ ર તે, આનંદ સાથે, સમજ અને શિક્ષણ આપવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા આ પ્રકારના સાહિત્માં બાળસાહિત્નોય સમાવેશ કરવો પડે. કારણ કે, બાળસાહિત્ બાળકોના કૌશલ્ન ખ લવણ માટે ખૂબ જ ઉપકારક બન રહે છે. આ પ્રકારનાં બાળસાહિત્માં નાનાં જોડકણાં, હાલરડાં, બાળગ તો, ઋતુગ તો, ભાઈ-બહેનનાં ગ તો, પંખ ના ગ તો, તહેવારના ગ તો, ચકાચક ન વાર્તા, પશુપ ઓન વાર્તાઓ, બાળવાર્તાઓ, કથાગ ત કાવ્ય, કિશોરકથાઓ, બાળનાટકો વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. આવું સાહિત્ બાળકોને ભરપૂર મનોરંજન સાથે ગમ્ત તો કરાવે જ છે, પણ સાથે સમજ અને જ્ઞન પણ આપે છે. બાળકોમાં વિવિધ શક્તઓ અને કૌશલ્ન ખ લવણ માટે આવું સાહિત્ બહુધા ઉપયોગ બનતું હોય છે. વળ , આ પ્રકારનું સાહિત્ પેઢ દર પેઢ બાળકોમાં સંસ્કરોનું સિંચન પણ કરતું હોય છે. ‘એક બિલાડ જાડ , એણે પહેર સાડ ...’ કે ‘તું અહીંયા રમવાં આવ મજાન ખિસકોલ ...’ જેવાં ગ તો આપણને આજેય યાદ છે. આવા અનેક ગ તો છે, જે આપણને તો ગમતા હતાં, પણ આ ગ તો આપણાં સંતાનોનેય ગમે છે. બાળકોને આનંદ, જિજ્ઞસા, તર્, કુતૂહલ, સમજ, શિક્ષણ અને કેળવણ વગેરે આપતું આવું સાહિત્ આખરે આપણે ત્યા આવ્યુ ક્યાથ ? આ પ્રશ્નનો જવાબ મેળવવા આપણે પંચતંત્રન કથાઓ સુધ ન સફર ખેડવ પડે. બાળસાહિત્નો સૌ પ્રથમ ગ્રંથ જો આપણે કોઈને ગણવો હોય, તો એ ‘પંચતંત્ર’ ભારત ય પશુકથાઓ અને બોધવાર્તાઓનો સંસ્કૃત ભાષામાં લખાયેલો ખૂબ જ લોકપ્રિય બનેલો ગ્રંથ છે. તેનું શ ક આપણને એ પાંચતંત્રોનો બનેલો ગ્રંથ છે એવું પ્રતિપાદિત કર આપે છે. દક્ષિણ ભારતના મહિલારોપ્ નગરમાં રાજા અમરશક્તને મૂર્ પુત્રો હતા. વશુશક્ત, ઉગ્રશક્ત અને અનેકશક્ત નામના આ મૂર્ રાજકુમારોને રાજન માં કુશળ બનાવવા તથા એમને જીવનવ્વહારમાં જ્ઞન બનાવવા માટે અમરશક્ત પંડિત વિષ્શર્મા નામના વિદ્વન બ્રહ્મણન મદદ લે છે. વિષ્શર્મા છ માસ સુધ પશુપક્ષ ઓન અવનવ વાર્તાઓ કહ ત્રણેય રાજકુમારોને જીવનવ્વહારમાં અને રાજન માં પારંગત બનાવે છે. પંડિત વિષ્શર્માએ ક ધેલ આ બધ વાર્તાઓનો સંગ્રહ એટલે આપણો ‘પંચતંત્ર’ નામનો ગ્રંથ. ઈ.સ.ન લગભગ ત્ર જી સદ માં રચાયેલ આ વાર્તાઓ આજે પણ એટલ જ પ્રસ્તત લાગે છે. જેમાં ‘મિત્રભેદ’, ‘મિત્રપ્રાપ્ત’, ‘સંધિવિગ્રહ’, ‘લબ્પ્રણાશ’, અને ‘અપર તકારક’ જેવા પાંચ તંત્ર વિશેન આ અદ્ભુત વાર્તાઓ મૂળ તો સંસ્કૃત ભાષામાં લખાયેલ . સમય જતા ઈ.સ. ૫૭૦માં આ બધ વાર્તાઓનું પ્રથમવાર પહેલવ ભાષામાં ભાષાંતર થયેલું. ‘મિત્રભેદ’ નામના પ્રથમ તંત્રમાં કુલ ત્રેવ સ વાર્તાઓ છે પિંગલકસિંહ અને સંજીવક બળદ વચ્ચન દોસ્તીમાં દમનક નામનું શિયાળ કપટ કર ફૂટ પડાવે છે. કપટ શિયાળ સિંહ દ્વરા બળદને ખતમ કરાવે છે એ મુખ્ વાર્તા છે. ‘મિત્રપ્રાપ્ત’ નામના બ જા તંત્રમાં ચિત્ર વ નામનું કબૂતર જાળમાં ફસાતા પોતાના મિત્ર હિરણ્ક નામના ઉંદરરાજા પાસે જઈ જાળ કપાવ મુક્ત મેળવે છે એ વાર્તા મુખ્ છે. અહીં બ જી પણ છ ગૌણ વાર્તાઓ આપવામાં આવેલ છે. ‘સંધિવિગ્રહ’ નામના ત્ર જા તંત્રમાં કાગડાના રાજા મેઘવર્ અને ઘુવડના રાજા અરિમર્ન વચ્ચ લડાઈ અને સુલેહન વાત આવે છે. અહીં પણ અન્ પાંચ ગૌણ વાર્તાઓ આપેલ છે. ‘લબ્પ્રણાશ’ નામના ચોથા તંત્રમાં જાંબુના ઝાડ પર રહેતા વાંદરા અને જળમાં રહેતા મગરન મુખ્ વાર્તા છે. મળેલ વસ્તનો નાશ કેવ ર તે થાય છે તે આ તંત્રનો પ્રમુખ વિષય છે. અહીં બ જી સોળ ગૌણ વાર્તાઓ આપવામાં આવ છે. તો વળ , ‘અપર તકારક’ નામના પાંચમાં તંત્રમાં અવિચાર વાળંદ સોનું મેળવવા સાધુઓનાં માથાં ફોડતાં ગુનેગાર બન રાજાન સજા પામે છે એ મુખ્ વાર્તા છે. અહીં અન્ ૧૪ ગૌણ વાર્તાઓ રજૂ થઈ છે. આમ, આપણાં આજના બાળસાહિત્ના મૂળ, પંચતંત્રના નામથ સદ ઓ પહેલાં કહેવાયેલ વાર્તાઓ સુધ વિસ્રેલા છે. પાઠ પરંપરાના કારણે આ બધ વાર્તાઓમાં નાનાં મોટાં ઉમેરણો અને ફેરફારો થતાં વાર્તાઓન સંખ્યમાં પણ ફેરફાર જોવા મળે છે. ‘ઈસપન કથાઓ’ પશચિમમાંથ આવે છે. સના ઇસપે પણ ‘પંચતંત્ર’ન વાર્તાઓનો આધાર લ ધો હોય એ ર તે એમન વાર્તાઓમાં એમણે પશુ- પ ઓનો પાત્રા બનાવ્ય છે. ‘હિતોપદેશન કથાઓ’ નારાયણ પંડિતે લખ છે. એણે પણ વાર્તાઓ માટે ‘પંચતંત્ર’નો આધાર લ ધો છે. (લેખક ગુજરાત સરકારના સનદ અધિકાર અને સાહિત્ સર્ક છે) પ્રતિભાવઃ
[email protected] જે પંચતંત્રની બાળવાર્તાઓ ઃ આપણાં બાળસાહિત્યનું મૂળ મુદ્દની વાત નવેમ્ર 06, 2026 (October 31 - November 06, 2026) ડો. રવજી ગાબાણી