Gujarat Times

S18 વિચાર-વિમર્ આખો સંસાર નિત્ય-અનિત્યની લીલા છે. ક્યારેક પાસાં સવળા ને ક્યારે પાસાં ઊંધા, સંસારનો આ જ નિ મ છે. દુઃખ અને સુખ આવે ને જા ! આપણે તૈ ાર રહેવું જોઈએ. આપણે તૈ ાર હોઈશું તો એટલું દુઃખ નહીં થા . શક્ત જાગૃત હશે. ગુજરાતીમાં કહેવા છે ને કે પાણી પહેલાં પાળ બાંધો.’ જો તમારા ઘરમાં પાણી ભરાવાનું હો અને તમે પહેલેથી જ દીવાલ બનાવી દો તો પાણી નહીં ભરા . આપણે તૈ ાર રહેવું જોઈએ. જીવનની બધી જ પરિસ્થિતથી લડવા માટે તૈ ાર રહેવું જોઈએ અને જો તૈ ા૨ હોઈશું તો આપણી સ્થરતા એવી હશે કે આપણે હ૨૫ળ જાગૃત હોઈશું. એક બહુ જ મોટો રાજા હતો. જાગૃત, પરોપકારી રાજા. પણ કોઈને કોઈ કા૨ણથી બીજા રાજા સામે હારી ગ ો. બધું જ જતું રહ્ય. રાજપાટ તો ગું જ, માન પણ જતું રહ્ય. બીજા રાજાએ એને મૃત્યુદંડની સજા આપી. તે પહેલાં થોડા દિવસ તેને કેદમાં રાખ્યો. એવું કહેવા છે કે એ રાજા એના કાળમાં વિશ્વનો સૌથી ધનવાન રાજા હતો. એ રાજા જેલમાં એક દિવસ પોતાના માટે ખાવાનું બનાવવા લાગ્યો. તેને રાખ્યો હતો તે થોડી મોટી જગ્યા હતી, તેને કેદ કર્યો હતો ત્યાં ખાવાનું બનાવી રહ્ હતો. અચાનક એના ધ્યાનમાં આવ્યું કે એક જ પાત્ર-વાસણ છે તેની પાસે. એક કૂતરો તેમાં હતું એ બધું ખાઈ ગ ો. એ પાત્ર કૂતરાના ગળામાં ભરાઈ ગું અને કેદી રાજાએ વિચાર્યુ કે આમાં બીજી વખત ખાવાનું કેવી રીતે બનાવવું? એણે વિચાર્યુ કે પાત્ર જોઈએ એટલે જોઈએ. એ કૂતરાની પાછળ ભાગવા લાગ્યો. તે દોડતો હતો પણ કૂતરો આ બાજુથી પેલી બાજુ, એ કૂતરું હાથમાં આવતું ન હતું. જે રાજા વિજ ી હતો, જેમણે આ રાજાને કેદમાં રાખ્યો હતો, તે આ બધું દૂરથી જોતો હતો. એણે જોું કે કેદી રાજા કૂતરાની પાછળ દોડી રહ્ છે અને તે અચાનક જો૨થી હસવા લાગ્યો. વિજ ી રાજાથી રહેવાું નહીં અને પૂછ્ય, “તું હસે છે કેમ? તું તો બધું હારી ગ ો છે. બધું જ ખોઈ દીધું છે. તો તું હસે છે કેમ ?” તો તેણે કહ્ય કે, “મારા ગુરુએ મને શિખવાડ્ય છે કે રાજા ક્યારે પણ રંક બની શકે છે. કંઈ પણ થઈ શકે છે. ના સુખ નિત્ય છે, ના દુઃખ નિત્ય છે. ખાલી ભગવાનનું જ સુખ નિત્ય છે. ના સત્ત નિત્ય છે કે ના પદ. હું મારા ગુરુના વાક્યનું સ્રણ કરતો હતો. મે જોું કે એક વખત એવો હતો કે મારા ભોજન માટે હજારો સેવકો ઉપસ્થત રહેતા હતા. હું માંગતો હતો અને એ વસ્ત તરત જ મારા માટે આવી જતી. પછી ભલે એ વસ્ત દુનિ ાના કોઈપણ ખૂણામાં કેમ ન મળતી હો , આજે પરિસ્થિત એ છે કે હું મારું ખાવાનું જાતે બનાવું છું અને એ પણ આ કૂતરું ખાઈ ગું અને અત્યારે હું એક નાનકડા પાત્ર માટે દોડી રહ્ છું. હું ક્યાંથી ક્યાં પહોંચી ગ ો. આ જ છે જિંદગી. હું મારા ગુરુનાં વચનો ાદ કરતો હતો જેનાથી મે બળ મળતું હતું .મને ક્યારેક ક્યારેક ક૨ેલા અહંકા૨ ૫૨ હસવું આવી ગું અને હવે તો તમે મને મૃત્યુદંડ પણ આપવાના છો અને થોડા સમ માં આ દેહ પણ મારો નહીં રહે. મારા ગુરુએ આ બધું સમજાવ્યું છે મને.” વિજ ી રાજાની અંદરનો વિવેક જાગ્યો. તેણે હારેલા રાજાને ગળે લગાવ્યો અને કહ્ય કે, “તું મારો કેદી નથી અને તને મૃત્યુદંડ પણ નહીં મળે. આજથી તું મારો મિત્ર. અને જે પણ તે ગુમાવ્યું છે એ તને પાછું મળી જશે.” તે રાજા આશ્ચ્ ચકિત થઈ ગ ો કેમ કે તેને આવી અપેક્ષ ન હતી . એણે પૂછ્ય, “ તું આવું કેમ કરી રહ્ છે?” જીતેલા રાજાએ કહ્ય, “જે વ્યક્ત દરેક જગ્યાએ, દરેક ક્ણે અને દરેક પરિસ્થિતમાં હસી શકે, પોતાના ગુરુનાં વચન ાદ કરીને પ્રકૃતિના નિ મ જાણી જીવવાનું જાણતો હો , આનંદમાં રહી શકતો હો અને પોતાના ૫૨ હસી શકતો હો , અસલમાં એ જ રાજા કહેવા . બીજા બધા તો નામના રાજા છે. મારા મિત્ર, તું સાચે જ રાજા છે.” શું આપણે પણ રાજા બનવું છે? આ જ ક્ણે બની શકીએ છીએ. એના માટે હજારો કરોડો રૂ ા કમાવવાની જરૂર નથી. આપણા હૃદ થી દરેક પરિસ્થિત માટે તૈ ાર રહીએ. પ્ર ાસની જરૂ૨ છે. આ કોઈ સરળ વાત નથી. બહુ જ અભ્યાસ જોઈએ, જો કંઈ વસ્ત તમારી પાસેથી જતી રહે તો. પણ ભગવાનને પ્રાપ્ મહાપુરુષો આપણને બોધ આપે છે કે રાજા બનો, એવા રાજા કે જેનું ૨જવાડું કોઈ હલાવી ના શકે. એવા રાજા બનો, જેનો ખજાનો કોઈ ચોરી લે તો પણ બમણો થા . જીવનની ઘટનાઓનો સ્વકાર કરો અને કા્ રત રહો. પ્ર ત્ કરતા રહો અને સહજતાથી કરતા રહો. એક મહાન જ્ઞાી પુરુષે દાદા ભગવાને એક ઉત્મ ઉદાહરણ આપ્યું છે. જો તમારા હાથમાંથી કાચનો ગ્લસ પડી જા તો છેલ્લ સુધી બચાવવાનો પ્ર ત્ કરો પણ જો તે પડીને તૂટી જા તો પછી સ્વકાર કરી લો, જે પણ તમારા ગુરુએ તમને માર્દર્ન અને વિવેક આપ્યાં છે એ વિવેક અનુસાર આગળ વધો. તમે સાધક હો કે સામાન્ય વ્યક્ત હો. આપણા માટે આ જડીબુટ્ટ જેવી વાત છે. તૈ ાર રહો, સ્વકા૨ કરો અને સાચા રાજા બનો. (લેખક આધ્યાત્, મોટીવેશનલ, કર્શીલ સર્ક છે તથા ગુજરાત સરકારમાં કા્ રત અધિકારી છે.) પ્રતિભાવઃ [email protected] આ સમાધાન સંભવ છે ચૈતન્ય સંઘાણી એવા રાજા બનો કે, જેનું રાજપાટ ક ારે કોઈ છીનવી ના શકે. નવેમ્ર 13, 2026 (November 07 - November 13, 2026) રિજન સંતોમાં મને પીઠો ભગત ભારે મહત્ત્ા લાગ્યા છે. વંથલી જૂનાગઢની નજીકનું ભારે પ્રાચીન સ્થા છે. ગિરનારની ગોદમાંના આ ગામે વિ.સં. ૧૮૮૬માં પીઠાનો જન્ વણકર જ્ઞાતમાં થે લો. નાનપણમાં માતા-પિતાનું નિધન થતાં રઝળપાટમાં જિંદગી ગુજારતા. શુકનાવળી અને સ્પ્ફળકથન શીખેલા. એ સમ ા બહારવટ ા જમ તશાનો એમને ભેટો થે લો. જમ તશાને પીઠો ભારે પસંદ પડી ગે લો. એને આશ્ર આપ્યો અને પીઠાને હંમેશા સાથે રાખતા. એક વખત કોઈ બાળકદાસ નામે સાધુ મળી ગ ા. પીઠાને સમજાવ્યું કે પાપી પેટને ખાતર કોઈના વેરને તું શા માટે માથે લઈને અન્યને રંજાડીને પાપકર્ બાંધે છે? તારો જન્ સુધારવા માટે પરમતત્ત્ી ઉપાસના કરને. સાચી શૂરવીતા અન્યને રંજાડવામાં નથી પણ અન્યને અને આપને તારવામાં છે. એ અઘરું પણ છે. પીઠાને ચોટ લાગી ગઈ. પીઠો બહારવટ ો મટીને પીઠો ભગત બની ગ ો. પીઠાનાં લગ્ ખજૂરા ગામમાં થે લાં. વણકર- વણાટીનો વ્યવસા શરૂ કર્યો. પાંચ દીકરા થે લા. પોતે ગિરનારની ૧૮ વખત ૫૨કમ્મ કરેલી અને એ પરકમ્મ દરમ્યાન માટી મેળવીને એમાંથી ગણેશની પ્રતિમા બનાવીને માત્ર એની જ ઉપાસના કરેલી. આજીવન અન્ક્ષત્ર ચલાવેલું. વંથલીના ભરડ ા કાંઠે સાધના કરતા હતા. વિ.સં. ૧૯૪૫માં સમાધિ લીધેલી. એનું સમાધિસ્થા આજે પણ વંથલીમાં છે. ત્યાં ભારે મોટો વડ પણ ઊગેલો છે. પીઠો ભગત ભૂખ્યાને ભોજન કરાવતા અને હરિભજનમાં રત રહેતા. ગૃહાસ્થશ્રમધર્ બજાવતા. ોગસાધનામાંથી પછી શબ્સાધના તરફ વળેલા. એમણે રચેલાં બાર-તેર ભજનો પરંપરામાં આજે પણ જીવંત છે. એક વખત શિવરાત્રિના મેળામાં ભાંગતી રાતે કોઈ રાવટીમાં એક કંથાધારી કાપડીએ મંજીરાના રણકારે ગાે લું ભજન ભીતરમાં કોરાઈ ગું છે. આજે પણ એનો ૨વ ગુંજે છે. એ ભજનને આસ્વદીએ - આભજનની વાતું બહુ ઝીિણયું, ભાઈ ભજનની વાતુ બહુ ઝીણિયુંુ જીરે સંતો મારા આ વાતુ છે ઝીિણયું, ગોત્યુ એણે વીિણયું, ગોત્યુ એણે વીણિયું રે સંતો, ઈ વાતું છે ઝીિણયું, ભાઈ ઝીિણયું. આ ભજનની...૧ લોઢા મંગાવો ને કુહાડા બનાવો, ખબરુ કઢાવો એનિયું, મોટા કુવાડા કાંચ નો કાપે, લોઢા કાપે સીિણયું, ભાઈ સીણિયું. આ ભજનની...૨ ખાંડ કાંકરી ધૂળમાં વેરાણી, ગોત્યુ એણે વીિણયું, હાથી હતો એ હાલ્ય ગયો ને, ખાંડ ખાઈ ગઈ કીડિયું, ભાઈ કીડિયું. આ ભજનની...૩ કડી કાકડી બાજવા લાગી, વચમાં સૂતર પૂિણયું, તેમાંથી એક ૨જમો ઊડયો, જુગમાં જયોતુ જગિયું, ભાઈ જગિયું. આ ભજનની...૪ સોના ભારોભાર તોળાય ચણોઠી, ધન કમાયું ધીકિયું, બાળક પ્રતાપે બોલ્ય પીઠો, સ્વગે નથી સીડિયું, ભાઈ સીડિયું. આ ભજનની...૫ પીઠો ભગત કહે છે કે આ ભજનની વાતો બહુ સૂક્ષ છે. ખરેખર સૂક્ષ છે. જે શોધે છે એ વીણી શકે છે, મેળવી શકે છે. આમ, ભજનના સૂક્ષ ભાવ તરફ એણે અંગુલિનિરદેશ કર્યો છે. લોઢા જેવો નક્કર પદાર્ મગાવીને એના કુહાડા બનાવીને એની ખબર લેવાની છે. પણ આ લોઢામાંથી બનેલા મોટા કુહાડા કશું કરી શકતા નથી. લોઢાને તો લોખંડમાંથી બનેલી સીણી જ કાપી શક્ત હો છે. ભારે માર્મિક મુદ્દ અહીં પીઠાએ પ્રસ્તત કર્યો છે. ખાંડ ધૂળમાં વેરાણી છે એને એકત્ર કરવી કપરી છે. હાથી હતો મહાશક્તશાળી હતો પણ એ તો ચાલ્યો ગ ો. ખરા અર્માં એને વીણવામાં તો સમર્ બની શકી છે કીડીઓ. જે સૂક્ષ બને છે એ સૂક્ષ્ે શોધી શકવા સમર્ બને છે એવું પીઠાને ઉદિષ્ છે. વ્યવસાે પોતે વણકર હતા એટલે એના વ્યવસા ી પરિભાષા ભજનમાં પ્ર ોજા એ સ્વભાવિક છે. પીઠો કહે છે કે કડી અને કાકડી બાજવા-ઝઘડવામાં રત છે. કશું મેળવી શક્ત નથી. વચમા સૂતરની પૂણીઓ હો છે. એમાંથી વળેલા સૂતરમાંથી ઊડેલી રજમાંથી બનાવેલી વાટમાંથી જ ોત બને છે અને એ જગેલી- પ્રગટેલી જ ોત તેજ પાથરવા સક્મ બને છે. સોનાની ભારોભાર ચણોઠીને તોળો અને ધીકતી કમાણી કરો પણ બાળકદાસ ગુરુને પ્રતાપે પીઠો કહે છે કે સ્વર્ જવા માટેની નીસરણીઓ -સીડીઓ નથી હોતી. પીઠા ભગતે અહીં ભજનમાં ભારે સૂક્ષ ભાવના તાણાવાણા, ગૂંથીને તેને સ્ષ્ પણ કર્ય છે. જે કંઈ ઉદાહરણો આપ્યાં છે એ પણ સમકાલીન અને તત્કલીન પરિસ્થિતમાંથી પ્રગટેલાં છે. ‘ભજનની વાતું બહુ ઝીણું ’ કે ‘ભજન વિના મારી ભૂખ ન ભાંગે’ અથવા તો ‘વાગે ભડાકા ભારી ભજનના’ એ પંક્તઓ માત્ર પંકિત નથી. ભજન ગાતાં ગાતાં, ભજનમાર્ જ ભક્તે અવશ્ય ભગવાનનો ભેટો થા . એ શ્રદ્ધાા બળે ભજનો ભાવવર્માં સતત રચતા રહ્. ભજન સેતુ છે ભગવાન સુધી પહોચવા માટેનો. વૈખરી વાણીનું સ્થા મુખ છે, મધ્યમાં વાણીનું સ્થા કંઠ છે, પશ્યન્ત વાણીનું સ્થા હૃદ અને પરા વાણીનું સ્થાક નાભિ છે. મહિમા નાભિનો છે. વિષણુ ભગવાની નાભિમાંથી પ્રગટેલા કમળમાંથી બ્રહ્મ પ્રગટ ા અને આ બ્રહ્માાં ચાર મુખે ચાર વેદ ફૂટ ા. વાણીનું મૂળ મહત્ત્ું સ્થા નાભિકમલ છે. નાભિ દ્વરા પોષાઈને જે પિંડ રચા ો છે, ત્યાંથી પ્રગટતી વાણી કેમ મહત્ત્ી ન હો ? અંતકાળે નાભિશ્વાસ આરંભા છે. ભજનનો નાભિશ્વાસ ક્યારે નહીં આવે, કારણ કે ભજન હંમેશા નાભિકમળમાં મન-વાણીનો મેળાપ કરાવીને પ્રાણતત્ત્ો પોકાર પ્રગટાવતું હો છે. એ પોકાર અહીં ભારે માર્મિક રીતે પ્રગટ ો છે. મૂળે તો પીઠાને કહેવું છે કે ગમે તેવો ધારદાર કુહાડો લોઢાને કાપી શકતો નથી. હાથી ધૂળમાંની ખાંડ વીણી શકતો નથી એમ તાકાત-શક્તથી કશું નથી થતું. સાચી શક્ત તો સાધનાની છે સૂક્ષતાની છે સીણી નાની છે, કીડી નાની છે, પણ એ ઈચ્છત પ્રાપ્તમાં સમર્ બને છે. આવી ઝીણી સૂક્ષ વાતને ભજન દ્વરા ભાવકો સમક્ મૂકીને સમાજને સૂક્ષ બનવા તરફ વાળવા મથતો પીઠો ભગત ભારે મરમી ભજનિક જણા છે. પોતે મરમી છે એટલે અર્પૂર્, મર્પૂર્ અને તર્પૂર્ વાણી વહાવી શકે છે. એની પ્રાસ ોજનામાંથી તળપદી બોલી પ્રગટે છે પણ એ દુર્બધ નથી. સ૨ળ સાદગીભર્યુ ભરતગૂંથણ કરીને ભારે કલાત્ક રીતે અને સાથે સાથે તીજું શારકામ કરીને જે રીતે શારડી સોંસરવી ઊતરી જતી હો છે એમ શારડીની માફક આપણાં હૃદ માં સોંસરવી ઊતરી જાગ છે આ સંતવાણી. હાથવગાં અને પાછાં ચિરપરિચિત ઉદાહરણો દષ્ટાતોના માધ્યમથી પીઠો જે કહેવાનું છે તે કહી શકવા સફ્ રહ્ છે. એમાંથી એમની કથનકળાકૌશલ્ય શકિતનો પણ પરિચ મળી રહે છે. (લેખક લોકસાહિત્ય ચારણી સાહિત્ય અને સંત સાહિત્યના વિદ્વા છે.) પ્રતિભાવઃ [email protected] હ શારડી માફક સોંસરવી ઊતરની સંતવાણી નંદ સંત મલક ડો. બળવંત જાની

RkJQdWJsaXNoZXIy NjI0NDE=