ચિંતન S12 પુલક તરિવેદી જે દિ’ હાલરડાં ગુંજશે ને ‘રાઇમ’ પોઢશે તે દિ’ દુનિયામાં ઘર-ઘર ગુજરાતી પહોંચશે કેતન ભટ્ટ ન્ય ગાંધીનગરમાં આવેલી એક આધુનિક સોસાયટીના બે પાડોશી પરિવારોની આ વાત છે. અનિકેત એની પત્ન અંકિતા, પુત્ર રોમેશ અને માતા પિતા સાથે આ આધુનિક સોસાયટીના સુવિધાપૂર્ એક ફ્લટમાં રહે. એની બિલકુલ બાજુના ફ્લટમાં રિંકલ રહે. રીંકલ એની પત્ન રીચા અને પુત્રી વ્યમા સાથે ત્યા રહેતો. રીંકલના માતા પિતા ગામડે રહેતા હતા. અનિકેત અને રીંકલ બન્ન મહેસાણા પાસેના એક ગામમાંથી શહેરમાં આવીને વસેલા. બન્નના સંતાનો પણ શહેરની એક પ્રતિષ્ઠિત અંગ્રજી માધ્મની શાળામાં સાથે જ અભ્યસ કરવા જતા. બંને પરિવારો વચ્ચ સરસ મનમેળ હતો. એક સાંજે અનિકેતના ફ્લટમાં એનો પુત્ર રોમેશ અને પાડોશીની પુત્રી વ્યમા બન્ન સાથે રમતા હતા. અનિકેતના માતા પિતા આ બંને બાળકોને રમતા જોઈને ખુશ થતા આગલા રૂમમાં સોફા ઉપર બે ા હતા. થોડાક સમય પછી અનિકેતના પિતાએ એના પૌત્ર રોમેશને કહ્ય કે, ‘બેટા તારા રૂમમાં ખડકાયેલો ડામચિયો ગો વી નાખ અને પછી જલ્દ વાળુ કરવા આવી જા.’ રોમેશે કહ્ય, ‘હા દાદાજી, હમણાં જ રૂમ ગો વીને પાંચ મિનિટમાં વાળુ કરવા આવી જાઉં છું.’ પાડોશી રીંકલની પુત્રી વ્યમા તો પૌત્ર અને દાદાના આ સંવાદને સાંભળીને ફાટી આંખોએ જોતી જ રહી. એણે પૂછ્ય, ‘ગ્રન્ અંકલ, આ ‘ડામચિયો’ અને ‘વાળું’ ઇઝ વોટ ?’ ત્યરે દાદાજી હસી પડ્ય અને કહ્ય, ‘બેટા, એના રૂમમાં ઓશીકા અને પાથરણાનો ઢગલો છે અને વળી કપડાં અને રમકડાં પણ અસ્વ્સ્ ઢગલામાં પડ્ય છે તેને આપણી ભાષામાં અને ડામચિયો કહેવાય અને હા, સાંજે આપણે સાથે બેસીને જમીએ છીએ જેને તું ‘ડિનર’ કહે છે એ આપણી ભાષામાં ‘વાળુ’ કહેવાય. આ દીકરીને દાદાજીના બે શબ્દ જાણે કોઈ બીજી જ ભાષાના હોય એમ લાગ્યુ પણ એને આ બે શબ્દ ગમ્ય. એણે મનોમન આ બંને શબ્દ યાદ રાખી લીધા. જે ઘરમાં દાદા-દાદી અને નાના-નાની જેવા વડીલો છે ત્યા આપણા તળપદી શબ્દ અને ભાષા જીવંત રહે છે. વાત અહીં પૂરી થતી નથી, ખરેખર તો અહીંથી વાતની શરૂઆત થાય છે. પાંચ સાત વર્ની નાની દીકરીને આપણી માતૃભાષાના સરસ મજાના તળપદી શબ્દ ન આવડે તો એમાં આ નાનકડી દીકરીનો કોઈ વાંક નથી. મહેસાણાના ગુજરાતી પરિવારમાં જન્મલી આ દીકરીને ગુજરાતી ભાષાના શબ્દ સમજતા વાર લાગવા પાછળ આજની યુવા પેઢી જવાબદાર છે. ‘જનરેશન ઝી’ની એમના બાળકોને અંગ્રજી માધ્મમાં ભણાવવાની ઘેલછા કારણભૂત છે. એવી એક ભ્રમક માન્તા સર્ત્ર પ્રવરતે છે કે, ગુજરાતી માધ્મમાં ભણતું બાળક પ્રગતિ કરવામાં અને કરિયર બનાવવામાં પાછું પડે છે, પણ આની સામે સૌથી વાજબી અને તાર્કિક વાત એ છે કે, બાળક એના કુદરતી માતૃભાષાના વાતાવરણમાં ઉછરે અને શીખે તો એની ગ્હણશક્ત અને કૌશલ્ વધુ સારી રીતે નીખરી શકે છે. જે પરિવાર આર્થિક રીતે સંપન્ હોય એ જ એમના બાળકને અંગ્રજી માધ્મમાં ભણાવતા હોય છે એવું નથી. બિલકુલ સામાન્ પરિવારના બાળકો પણ અંગ્રજી માધ્મમાં અભ્યસ કરતા હોય છે. આની પાછળનું મુખ્ કારણ આજની પેઢીના મા બાપના મનમાં ઘર કરી ગયેલી બે પ્રકારની માન્તાઓ છે. એક તો અંગ્રજી માધ્મના કારણે મારું સંતાન ઝડપથી નોકરી મેળવી શકશે અને બીજું મારા મિત્રોના સંતાનો અંગ્રજી માધ્મમાં ભણે છે તો મારું સંતાન પણ અંગ્રજી માધ્મમાં જ અભ્યસ કરે એવી દેખાદેખીની ભાવના હોય છે. સોશિયલ મીડિયા ઉપર કોઈ બ્લગમાં વાંચેલી એક મજાની વાત યાદ આવે છે. એક માતાનો બાળક સાથેનો આ સંવાદ છે. ‘બેટા, જલ્દથી વેક-અપ થઈ જા. જો બ્રકફાસ્ કરીને લર્ કરવા માંડ. યસ્ર-ડેથી તારી એક્ઝમ સ્ટા્ થાય છે. તું લર્ નહીં કરે તો બેક રહી જઈશ અને તારા ફ્રન્ ફોરવર્ થઈ જશે. તો ફાસ્ ફાસ્ બાથ લઈ ફ્રશ થઈ જા. જો મે તારા માટે હોટ હોટ થેપલાં બનાવ્ય છે. તારી ચા કોલ્ થઈ જશે.’ મમ્મની આ ભાષાને શું કહેવાય? ડેડલી ગુજરાતી કે ગુજરાતી ઓન ડેથ બેડ! જ્યરે કોઈ એકાંત ખૂણામાં બેસીએ પોતાની જાત સામે અભિવ્યક થઈએ ત્યરે જે ભાષા મનમાંથી ઉદભવે એ માતૃભાષા જ હોય. આપણી માતૃભાષા આપણી ઓળખ ઘડવા માટેનું ટાંકણુ છે. એ આપણા વારસા, સંસ્કર અને સંસ્કૃતિ સાથે જોડવાનું કામ કરે છે. ઈવાન ઈલિચના મતે માતૃભાષા શબ્નો ઉપયોગ સૌપ્રથમ કેથલિક સાધુઓએ કરયો હતો. ઇતિહાસકારો અને ભાષાશાસ્ત્રઓ સહમત થાય છે કે, સુમેરિયન, અક્કાડયન અને ઇજિપ્શયન ભાષાઓ સ્પષ લેખિત પ્રમાણ ધરાવતી સૌથી પૌરાણિક ભાષાઓ છે. સારસ્તો દલપતરામ, કનૈયાલાલ મુનશી, નર્દ વગેરેએ માતૃભાષાની ઉપયોગીતા સંદર્ સચોટ વાતો કરી છે. એમની વાતને સમર્ન આપતા હોય એમ બોલ્ફોર્ નામના અંગ્રજ લેખક નોંધે છે કે, ‘માત્ર એક જ ભાષા દ્વરા આપણા ભાવોની સ્પષ વ્યજના સંભવિત છે, કેવળ એક જ ભાષાના શબ્દની વ્યજના આપણે સહજ રીતે ગ્હણ કરી શકીએ છીએ અને તે ભાષા આપણી માતૃભાષા છે.’ માતૃભાષાની આટલી નાનકડી વંદના પછી જ્યાથી શરૂઆત કરી હતી એ પેલા બે પરિવારના સંતાનો અને દાદાજીના સંવાદની વાત ઉપર પાછા ફરીએ. કેટલાક તળપદી શબ્દ જોઈએ તો માતૃભાષા પ્રતિ વધુ ગૌરવની લાગણી અનુભવાશે. ‘ડામચિયો’ એટલે ગાદલા ગોદડાનો ઢગલો. ‘પાણો’ એટલે પથ્ર, ‘ઢીકો’ એટલે ફેટ મારવી, ‘જંતર’ એટલે વાજિંત્ર, ‘ભોું પડવું’ એટલે શરમાવવું, ‘હટાણુ’ એટલે ખરીદી કરવા જવું, ‘બોઘરું’ એટલે દૂધ- છાશ ભરવા માટેનું વાસણ, ‘ખાહડા’ એટલે પગરખા, ‘વંડી’ એટલે દિવાલ, ‘ડણક’ એટલે સિંહની ત્રાડ, ‘બકાલુ’ એટલે શાકભાજી, ‘ઢાંઢો’ એટલે બળદ, ‘મોર થા’ એટલે આગળ જા, ‘ટીમણ’ એટલે બપોરનું ભોજન. આ તો માત્ર એક ઝલક છે, આવા તો અનેક મી ડા અને તળપદી શબ્દથી આપણી માતૃભાષા રળિયાત છે. સર્કમિત્ર રાઘવજી માઘડ જેવા જાણીતા નવલિકાકારો એમની વાર્તાઓના માધ્મથી આવા તળપદી શબ્દને જીવતા રાખવાનુ અદ્ભુત કામ કરી રહ્ય છે. અંગ્રજી, ફ્રેચ, જર્ની કોઈપણ ભાષાના શબ્દ જાણવા અને ઉપયોગમાં લેવા આસાન છે. પરંતુ આપણા તળપદી ગુજરાતી શબ્દની શાન અને શક્ત અદ્ભુત છે. માતૃભાષા ડિજિટલ પ્લટફોર્ ઉપર વિસ્રે એ સારી વાત છે પરંતુ માતૃભાષામાં વધુને વધુ પુસ્કો પ્રસિદ્ધ થાય અને વધુ લોકો વાંચે એ દિશામાં જાગૃતિ કેળવાય તો ‘સોને પે સુહાગા’ જેવી વાત બને. આવનારી પેઢીના બાવાના બે આપણે બગડવા દેવા નથી. આગામી જનરેશન આલ્ફને માતૃભાષાપ્રેમી બનાવવાની આપણા સૌની જવાબદારી છે. માતૃભાષા ગુમ થાય એટલે બીજી ઘણી બાબતો શિથિલ બને છે. અન્ ભાષાઓ પ્રતિ છોછ બિલકુલ ન હોવો જોઈએ પણ સાથે સાથે આપણી માતૃભાષા ન આવડવાનો મોટો અફસોસ તો જરૂર હોવો જોઈએ. (લેખક ગુજરાત સરકારમાં પૂર્ અધિક માહિતી નિયામક અને જાણીતા સર્ક છે.) પ્રતિભાવઃ
[email protected] સપ્રંગી ઉફ આ શું... ‘મે તારા માટે હોટ હોટ થેપલાં બનાવ્ય છે, તારી ચા કોલ્ડ થઈ જશે...’ ક-સાહિત્ એ સાહિત્નો એવો વિશિષ્ પ્રકાર છે, જેને સાહિત્ તરીકે સ્થન પામવા માટે વર્ષ સુધી સંઘર્ કરવો પડ્ય છે. એ તો ભલું થયું કે ઝવેરચંદ મેઘાણીએ એને સાહિત્ની પ્રમુખ શ્રેીઓમાં અવિચળ સ્થન અપાવ્યુ. સેકડો વર્ષથી લોકમુખે સચવાયેલ, ગવાયેલ કથાઓ, વાર્તાઓ કે ગીતો કે જે મૌખિક પરંપરાથી જનમાનસમાં પ્રચલિત બન્ય હોય, અને આવા પ્રચલિત કથાઓ, વાર્તાઓ કે ગીતોના સંસ્કર સ્રૂપો પેઢી દર પેઢી લોકપ્રિય બનતા આવ્ય હોય, એવા સાહિત્ના આ સ્રૂપને મેઘાણીએ ઇતિહાસના પાનેથી ઉખેળીને આપણી સન્મખ મૂકી આપ્યુ છે. લોકો વડે, લોકો માટે, લોકો દ્વરા પરંપરાગત રીતે પેઢીદર પેઢી ઝીલાતું આવેલું આવું સાહિત્ એટલે આપણુ લોક-સાહિત્. આ પ્રકારના સાહિત્માં જીવાતા જીવનસંસ્કરોનું વિશાળ જનસમુદાયના સંદર્ પ્રતિબિંબ ઝીલાતું હોય છે. આવા પ્રકારનું સાહિત્ લોકોના લોહીમાં ભળીને પેઢી દર પેઢી ધબકતું આવતું હોય છે. ઝવેરચંદ મેઘાણી હંમેશા એમના યુનિવર્સિટી વ્યખ્યનોમાં એક સરસ કથાની વાત કરતા હતા. ‘જૂના જમાનામાં ગુણાઢ્ય નામનો એક કવિ રાજાના દરબારમાં પોતાની હસ્પ્રત લઈને જાય છે. રાજાના દરબારમાં સંસ્કૃત ભાષાના મોટા મોટા પંડિતો બે ા હોય છે. કવિને જોઈને એક પંડિતજી પૂછે છે ઃ ‘કવિ તમારી રચના છે તો દેવભાષામાં જ ને?’ ગુણાઢ્ય હસ્પ્રતની પોથી ખોલતો હતો તે અટકી જાય છે. જવાબ આપે છે ઃ ‘ના મહાશય, મે તો લોકભાષામાં રચના કરી છે.’ ‘આ દરબારમાં તો માત્ર સંસ્કૃત ભાષાની જ કવિતા વેચાય છે એ વાતથી તમે અજાણ લાગો છો?’ બીજા પંડિતે ટોણો મારયો. ગુણાઢ્યે પોથી ફરી પાછી બંધ કરી અને પંડિતોના તિરસ્કરભર્યા હાસ્ વચ્ચ ઊ ીને ચાલતો થયો. આ પછી એક વિચિત્ર ઘટના બને છે. રાજાની રસોઈમાંથી અચાનક સ્વા ઊડી જાય છે. રાજાએ રસોઈયાને બોલાવ્ય તો રસોઈયાએ કહ્ય, ‘મહારાજ, તમારી વાત સાચી છે. પણ એમાં મારી રસોઈકળાનો વાંક નથી. શિકારી જે પશુ-પંખીઓનો શિકાર કરી લાવે છે તેમાં માસને બદલે ખાલી હાડકાં ને ચામડાં જ હોય છે.’ રાજાએ શિકારીને બોલાવ્ય, શિકારીએ વાત કબૂલતા કહ્ય, ‘મહારાજ, એમાં મારો વાંક નથી. જંગલમાં એક બ્રહ્મણ અગ્ન પ્રગટાવીને બે ો છે. એની પાસે એક મોટી પોથી પડી છે. એમાંથી એ એકેક કરી પાનું લઈને વાંચતો જાય છે અને પછી અગ્નને સ્વધીન કરતો જાય છે. જંગલનાં બધાં જ પશુ-પંખી એની વાત સાંભળવા માટે ટોળે વળ્યા છે. તેઓ નથી ખાતાં, નથી પીતાં, માત્ર એકચિત્ત બ્રહ્મણની પોથીમાંની કથાઓ સાંભળ્ય કરે છે. મારે તેઓનો જ શિકાર કરવાનો હોય છે. તેઓ સૂકાઈને હાડ- ચામનાં માળા જેવા થઈ ગયાં છે.’ રાજાને નવાઈ લાગી એટલે ખુદ રાજા પોતે જંગલમાં જાય છે. જોયું તો દરબારમાંથી તિરસ્કૃત થયેલો ગુણાઢ્ય પોતાની પોથીના એક એક પાના વાંચતો જાય છે, પશુ-પંખી એકચિત્ત એનું શ્વણ કરે છે. પછી બ્રહ્મણ એ પાનું અગ્નને સ્વધીન કરે છે. રાજા આ દૃષ્ જોઈ આશ્ચર્ચકિત થાય છે. સઘળું પામી જતા રાજાએ કવિને પ્રણામ કર્યા અને કહ્ય, ‘કવિ, હવે દયા કરો, આટલાં પૃષ્ઠો રહેવા ઘો.’ ગુણાઢ્યે કહ્ય, ‘શા માટે? મે જે કાંઈ રચ્યુ છે એ તો આ પશુ-પંખીના કંે થી દુનિયાભરમાં ચિરકાળ સુધી વહેતું રહેશે. હવે સાચવીને શું કરવાનું!?’ રાજા આજીજી કરે છે એટલે ગુણાઢ્ય અટકી જાય છે. રાજાએ આજીજી કર્યા પછી જે કાંઈ બચ્યુ, એ ‘કથાસરિત્સગર’ની વાર્તાઓ.જે પૃષ્ઠો રાજાએ બચાવી લીધાં તે સાહિત્, પણ જે પૃષ્ઠો પશુ-પંખીને કહ્ય પછી અગ્નમાં હોમાઈ ગયા અને પંખીઓના ગાનમાં કં ોપકં જીવ્યા એ લોક-સાહિત્. પરંપરામાંથી જે ઊતરી આવ્યુ છે, જેના કર્તુત્ અંગે કોઈ એક વ્ય્તનો દાવો નથી અને જેને લોકોએ જતન કરીને ટકાવી રાખ્યુ છે એવું સાહિત્ એટલે લોક- સાહિત્. આપણા લોક-સાહિત્ના વિદ્વન સંશોધક જયમલ્ પરમાર અને હજારો વર્ના લોક-જીવનના વલોણાનું નવનીત કહે છે. એ લોક-જીવનનું વિજ્ઞન છે. એના અભ્યસ સિવાય, જીવનદૃષ્ટ ખુલ્યા સિવાય લોક-સાહિત્ પમાતું નથી. લોક-સાહિત્ માત્ર દુહા, છંદ, ગીત કે વાર્તામાં જ પરિસમાપ્ થતું નથી. જેટલું જીવન વ્યપક, એટલું જ લોક-સાહિત્ વ્યપક છે. મેઘાણીના કથન મુજબ, ‘લોક-સાહિત્નો એક ઉત્કૃષ્ ગુણ છે : સ્વભાવિક સચ્ચઈ, સારું વા માું જે બન્યુ, ઉદભવ્યુ અથવા વિચારાયું હોય, તે બધું વાચામાં ઊતરીને ઉત્રોત્ર નવી ઓલાદોમાં વહેતું જ આવે. આવું સાહિત્ ભાવજગતના પાયા ઉપર રચાયેલું હોવાથી એમાં પાંડિત્પણુ નથી હોતું. હોય છે તો માત્ર સરળતા અને મધુરતા. વગડામાં ઊગેલી વનરાઈ જેવું છે. એનું વાવેતર કોઈએ નથી કર્ુ હોતું. કોઈએ પાણી નથી પાયું હોતું. કોઈએ ખાતર નથી નાંખ્યુ હોતું. છતાં ઋતુ, ખાતર, પાણી અને બીજ ભેગા થવાથી જેમ છોડ ઊગી નીકળે છે, ીક એ રીતે પ્રક ના સહજ નિયમોને આધિન થઈને લોકસાહિત્ જન્મ છે અને વિકાસ પામે છે. વિશ્વસ્રે ભારતીય સાહિત્ને સ્પર્તા જે જે સંશોધનો થયા છે, એમાંથી આપણે પસાર થઈએ તો આપણને ખબર પડશે કે મોટેભાગે આજે ‘ઓરલ ટ્રેડશન’ વિશે વધુને વધુ અને કંઈક વિશેષ માત્રામાં કામ થઈ રહ્ય છે. અભ્યસીઓ લિખિત પરંપરાને બદલે સૌ કોઈ મૌખિક પરંપરા તરફ વધુ વળ્યા છે. એન્ટવસ્લ, માલિઝો, સીંગર અને રામાનુજન વગેરેના કારયો તો ખૂબ જ પ્રચલિત થયા છે. એક સમયે ગ્રટ ટ્રેડશન એટલે કે સંસ્કૃત ભાષાના લિખિત ગ્રથોની પરંપરાને સંશોધનમાં વિશેષ સ્થન મળતું હતું. પણ પછીથી ‘લીટલ ટ્રેડશન’ એટલે કે પ્રાદેશિક - રિજિયોનલ કે વર્નાક્યલર – ભારતીય ભાષાઓની મૌખિક પરંપરાની વધુ મહત્ત સિદ્ધ થતી ગઈ હોય એમ જણાઈ રહ્ય છે. ‘ઓરલ ટ્રેડશન લિટરેચર’ અને ‘ફલોટીંગ લિટરેચર’ સંજ્ઞઓ અંગ્રજી ભાષામાં પ્રયોજાતી રહી છે. આ માટે હરિવલ્ભ ભાયાણી ‘મુખપા પરંપરાનું સાહિત્’ એવો શબ્ પ્રયોજે છે. કનુભાઈ જાની એને ‘કં સ્ પરંપરાનું સાહિત્’ એવું કહે છે. ક્વચત્ ‘તરતું- પરંપરિત સાહિત્’ અને ‘કં સ્ પરંપરાનું સાહિત્’ એવી સંજ્ઞઓ પણ પ્રયોજાતી રહી છે. ‘લોકસાહિત્’ માટે ‘કં સ્ પરંપરા’ રૂઢ અર્માં પ્રયોજાય છે. આપણે ત્યા આવું કં સ્ પરંપરાનું વિપુલ સાહિત્ ઉપલબ્ પણ છે. અભ્યસની વ્વસ્થ ખાતર આપણે એને નારીવૃં દ્વરા પ્રસ્તત થતાં ધોળ, કીર્ન અને પદસાહિત્, ચારણ, બારોટ અને રાવળોનું સાહિત્, વિધિવિધાનોનું સાહિત્, ધર્માધારિત પ્રજાનું સાહિત્ એવા મુખ્ પાંચ પ્રકારોમાં વહેચ્યુ છે. લોક-સાહિત્ માનવીય લાગણીઓની અનુભૂતિ અને એની સંવેદનાનું સાહિત્ છે. જેમાં લોક કે સમાજ જીવનચક્ર અને ઋતુચક્રને સાંકળીને મૌખિક પરંપરાથી સાહિત્નું સર્ન કરતો હોય છે. લોક-ગીતો, કથાગીતો, લોક-કથાઓ, લોક-નાટ્ય, ભવાઈ, કહેવતો તથા ઉખાણાં અને જોડકણાં જેવા પ્રકારોમાં લોક-સાહિત્ના મહત્પૂર્ સ્રૂપો છે. (લેખક ગુજરાત સરકારના સનદી અધિકારી અને સાહિત્ સર્ક છે) પ્રતિભાવઃ
[email protected] લો માનવીય લાગણીની અનુભૂતિનું સાહિત્ ઃ આપણુ લોક -સાહિત્ મુદ્દની વાત ો. રવજી ગાબાણી નવેમ્ર 13, 2026 (November 07 - November 13, 2026)