ગ્રંથ પરિચય સપ્ટેમ્બર 5, 2025 (August 30 - September 5, 2025) S19 તિહાસ લેખનમાં અભિલેખોએ મહત્વનું કરોડરજ્જ સમાન અંગ લેખાય છે અને આ અભિલેખોનું ાચન અને તેને ઉકેલ ાનું કાર્ અતિ મહત્વનું હોય છે અને આું મહત્વપૂર્ કાર્ તાજેતરમાં અમદા ાદની બે ભગિનીઓ પ્ર ીણાબહેન શાહ તથા પારૂલબહેન પરીખે કરી બતાવ્યુ છે, એ બન્નની ર્ષોની મહેનતના ફળ સ્વરૂપે અમદા ાદના જૈન સ્થપત્ના અભ્યસપૂર્ બે ગ્રથો ‘અમદા ાદના ઝે રી ાડના જિનાલયો’ તથા ‘ઝે રી ાડ આસપાસના જિનાલયો’ આપણને પ્રાપ્ થયા છે. ભારતીય સંસ્કૃતિ, જૈન દર્ન અને જૈનકળા જે ા યો સાથે સ્નાક અને અનુસ્નાક તથા અમદા ાદની ચૈત્ પરિપાટીમાં ઝે રી ાડના દેરાસરોનું અધ્યન યમાં એમ.ફીલ તથા ‘જૈન દર્નમાં ન પદની ા ના શ્ર સિદ્ધચક્રના પરિપ્રેક્ષમાં’ ય સાથે પીએચ.ડી. થયેલાં અમદા ાદના ની પ્ર ીણાબહેન રાજેનદ્રભાઈ શાહ તથા એમના સહસંશોધક અને ઝે રી ાડના પ્રાચીન જિનાલયોમાં પ્રતિમા લેખ, પ્રશસ્ત લેખ, જીર્ણોદ્ધર લેખ ગેરે પ્રકારના લેખોને ઉજાગર કરી માન દે નાગરી લિપિમાં રૂપાંતરણ કર ાનું કઠીન કાર્ કરનારા મુંબઈમાં જન્મલાં એસ. એચ. ખારા ાલ હાઈસ્કૂલના પૂ આચાર્ પારૂલબહેન હેમંતભાઈ પરીખે ર્ષોની અથાક મહેનત પછી બે મહત્વના ગ્રથો આપણે સંપડાવ્ય છે. દોશી ાડ પોળના અષ્ટપદ જિનાલયની નયનરમ્ શિલ્પાકન ધરા ી તસ ીરથી શોભતા આ બન્ન ગ્રથ સ્થપત્ સંશોધકો માટે અણમોલ નજરાણા સમાન છે. જૈનો જેને રાજનગર તરીકે ઓળખે છે એ ાં અને ભારતના સ પ્રથમ હેરિટેજ નગર તરીકે સ્થન પામનાર અમદા ાદ ઝે રી ાડ અથ ા જુહરી ાડ કે ઝે રીપાટક તરીકે ઓળખાતો સ્તર અમદા ાદમાં જૈન ધર્ અને જૈન સમાજનું પ્રથમ કેનદ્ર માન ામાં આે છે. આ ઝે રી ાડ અને તેની આસપાસના સ્તરમાં પચાસથી ધારે સંખ્યમાં જૈન દેરાસ૨-જિનાલય આે લાં છે જે આ સ્તરમાં જૈન ધર્ના પ્રસારની આપણને પ્રતીતિ કરાે છે અને કોઈ એક જ સ્તરમાં આટલી મોટી સંખ્યમાં ધાર્મિક સ્થનો આે લાં હોય એ આ શહેરના ઇતિહાસમાં અ શ્ ધ્યન ખેચે એ ી બાબત છે. સાડા ત્રણસોથી ધારે પ્રતિમા લેખો ધરા ા આ દેરાસરોને કેનદ્રમાં રાખીને પ્ર ીણાબેન તથા પારૂલબહેને એક મોટું ભગીરથ કાર્ સંપન્ કર્ુ છે. આ બન્ન બહેનોએ પોતાના અભ્યસકાળ દરમિયાન ભા ા અને લિપિ શીખ્ય પછી મોટું ક્ષેત્રય સંશોધનનું અભિયાન હાથ ધર્ુ અને આ બે ઉત્તમ ગ્રથો પ્રકાશિત કર્યા છે. આ ભગીરથ કાર્નો આરંભ કે ી રીતે થયો એ અંગે પોતાની કેફિયત રજુ કરતાં પ્ર ીણાબહેન જણાે છે કે, ઈ. સ. ૨૦૧૮માં અભ્યસ સંશોધન માટે દોશી ાડની પોળમાં કલાત્ક ઝરૂખાઓથી શોભતાં અષ્પદ જિનાલય અંગે પુસ્ક લખ ાના હેતુથી તેના સંશોધનાત્ક અભ્યસ માટે તેની મુલાકાત લીધી એ દરમિયાન માર્દર્ક ડો. થોમસમાઈ ૫૨માનરે ઝે રી ાડના જિનાલયોનો ઐતિહાસિક દ્રષ્ટથી પ્રતિમા લેખ અને અન્ લેખ ા૨સાનો અભ્યસ કર ા દિશા સૂચન કર્ુ અને એ પછી આરંભાઈ આ ગ્રથના સર્નની યાત્રા. ઈ.સ. ૨૦૧૮ થી ૨૦૨૪ સુધીની મહેનત અને અભ્યસ પછી આ ગ્રથનું અ રણ શક્ બન્યુ છે. ૬૦૦થી ધારે નાના મોટા જિનાલય ધરા ાં અમદા ાદના એકલા ઝે રી ાડ અને તેની આસપાસના સ્તરમાં જ ૫૪થી ધારે જિનાલયો આે લાં છે. ઝે રી ાડ એ એક સમયે અમદા ાદના જૈન શ્રષ્ઠઓનું મથક લેખાતું અહીંના શ્રષ્ઠઓ દ્વરા લે ાતા નિર્યોને આખાય અમદા ાદના જૈનો અનુસરતા. અહીંના જિનાલયોના મુખ્ નાયક અને અન્ પ્રતિષ્ઠિ જિન પ્રીતમાઓનું દર્ન કરતાં હૈયું ભા ોર બની જાય એ ી અદ્્ભુત પ્રતિમાઓ અહીં શોભી રહી છે. અહીંનું દરેક જિનાલય પોતાનો જુદો ઇતિહાસ ધરાે છે. અહીંની જિન પ્રતિમાઓમાં આલેખાયેલા પ્રતિમા લેખો ઇતિહાસ લેખન માટે મહત્વની શ્રુખલા પૂરી પાડે એમ છે. આ બન્ન ગ્રથમાં બન્ન બહેનોએ આ તમામ જિનાલયોના પ્રતિમા લેખો ઉકેલી અને તેના આધારે જૈનધર્નો ઇતિહાસ અને ારીખોની સાંકળ જોડ ાનું મહત્વનું કામ કર્ુ છે. આ ગ્રથમાં જિનાલયોની સાથે સાથે જૈન ધર્ સાથે જોડાયેલી સંસ્થઓ, દે -દે ીઓના સ્થનકો, જૈન સંસ્થઓ અને જી ાતખાના જે ી ષ્ સંસ્થનો ઇતિહાસ પણ શોધીને આપણી સમક્ આ ગ્રથમાં મુકી આપ્ય છે. બે ભાગમાં કુલ આઠસો પાનામાં ઝે રી ાડ તથા તેની આસપાસના જિનાલયોનો પરિચય કરા ાયો છે. પ્રથમ ગ્રથમાં મુખ્ ત્રણ પ્રકરણ આપ ામાં આવ્યા છે. પ્રથમ પ્રકરણમાં ઐતિહાસિક સંશોધન પદ્ધતિમાં જૈન અભિલેખો અને પ્રતિમાઓનું મહત્વ સમજ ાતા અહીંના જિનાલયોમાં જૈન કલા અને સંસ્કૃતિનો અદ્્ભુત સંગમ સમાયેલો છે; અમદા ાદના જૈન યુગનો પાંચસોથી ધારે નો સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ કંડારાયેલો હોઈ આ ઇતિહાસને ઉજાગર ક૨ ામાં જિનાલયોમાં રહેલા અભિલેખો અને જિન પ્રતિમા લેખોએ અતિ મહત્વની ભૂમિકા ભજ ી હો ાનું લેખિકાઓએ જણા ી પોતાના સંશોધનમાં તે કેટલા ઉપયોગી થયાં છે તે ગતે ાત કરી છે. બીજા પ્રકરણમાં અમદા ાદના કાલુપુર સ્તરમાં રિલીફ રોડની મધ્માં આે લી ઝે રી ાડની નિશાપોળના ન જિનાલયો, કોઠારી પોળના ચા૨ જિનાલયો, ાઘણ પોળના છ જિનાલયો, ાઘણ પોળમાં જ આે લા આઠ મંગલ મંદિર સ્થનકો, રતનપોળ તથા દોશીપોળના સાત જિનાલયોમાં આે લા અભિલેખો અને જિન પ્રતિમા લેખોનો ગ ાર પરિચય, તેમાંથી નિપજતા ઇતિહાસની ગતો તસ ીરો સાથે આપ ામાં આ ી છે. પ્રથમ ભાગના ત્રીજા અને અંતિમ પ્રકરણમાં શાસન પ્રભા ક નગરશેઠ શાંતિલાલ ઝે રીની જી ન ઝરમર, જૈન સાહિત્ ારસો, અભિલેખ દ્ય, લિપિનો કાસક્રમ, પ્રતિમા લેખમાંથી મળતા સંજ્ઞાકર, પ્રતિમા લેખમાંથી મળી આ ા ંશ, જ્ઞતિ અને ગોત્રની ગતો, નગરશેઠ શાંતિલાલ ઝે રીએ .સં. ૧૬૮૨માં પ્રતિષ્ઠિ કરેલા ઝે રી ાડના જિનાલયોની ગત, અહીંથી પ્રાપ્ થતા જિનાલયોના લેખોની સંખ્ય તથા અંતે જિનાલયોની સંપૂર્ યાદી તેની યાત્રાપથના નકશા સાથે મુક ામાં આ ી છે જે સંશોધકોને આ જિનાલયો સુધી પહોંચ ામાં ઘણુ માર્દર્ન આપ જાય છે. બીજા ગ્રથમાં કુલ બે પ્રકરણો આપ ામાં આવ્યા છે જેમા પ્રથમ પ્રકરણમાં પાંજરાપોળ, દાદાસાહેબની પોળ, દે ાસાના પાડો, શેખનો પાડો, જેશીંગભાઈની ાડી, ના ાડની પોળ, કીકાભટ્ટની પોળ, લાંબેશ્વરની પોળ, ધનાસુથારની પોળ, કંસારાની ડેલી, કાલુપુર, ભંડેરીપોળ, કાળુશીની પોળ, રાજા મહેતાની પોળ, ફતાશાની પોળ, ભઠીની બારી, ર જયજીનો ઉપાશ્ય, રાજુપુર, ન રંગપુરા, દાદાસાહેબના પગલા, તળિયાની પોળ, નરોડા ગામ, શંખેશ્વર પાર્શ્નાથ ટાઉનશીપ, નરોડા ગેરે પોળ અને સ્તરમાં આે લાં કે ચાલીસ જિનાલયોનો પરિચય અને તેમાં મળી આ ા અભિલેખો અને જિન પ્રતિમા લેખોનો ગ ાર પરિચય અને તેમાંથી પ્રાપ્ ઇતિહાસની ગતે ાત કર ામાં આ ી છે. પ્રકરણ બે અને ત્રણમાં જિનાલયોના લેખ ારસામાંથી નિષ્ન્ થતી ગતો અને તારણો, ચો ીસ તીર્કરનાં લાંછન સહિતની ગતો દરેક દેરાસરની તસ ીર, લેખોની તસ ીર, જિન પ્રતિમા લેખની તસ ીર સહિત આપ ામાં આ ી છે પુસ્કને અંતે ઝે રી ાડ અને તેની આસપાસના જિનાલયોમાંથી પ્રાપ્ થતા લેખોની સંખ્ય તથા અંતે જિનાલયોની સંપૂર્ યાદી તેની યાત્રાપથનાં નકશા સાથે મુક ામાં આ ી છે જે સંશોધકોને આ જિનાલયો સુધી પહોંચ ામાં ઘણુ માર્દર્ન આપ જાય છે. ૧)અમદા ાદના ઝે રી ાડના જિનાલયો, (૨) અમદા ાદના ઝે રી ાડની આસપાસના જિનાલયો. સંકલન-સંપાદન તથા પ્રકાશન. પ્ર ીણા આર. ાહ તથા પારુલ એચ. પરીખ. પ્રકાશન - ને મ્ર ૨૦૨૪. કિંમત બન્ન ભાગના ૭૦૦/- (એક ભાગનાં રૂ.૩૫૦/-) પ્રાપ્તિ સ્થન: પ્ર ીણા બહેન શાહ, ૩૨/૭૭, આસોપાલ એપાર્મેન્, નારાણપુરા ટેલીફોન એક્ચેન્ પાસે, અમદા ાદ. (લેખક કચ્છ સ્થિત વરિષ્ઠ પત્રકાર ે.) પ્રત ભાવઃ
[email protected] અમદાવાદના જૈન સ્થપત્નુ અણમોલ નજરાણુ ઝવેરીવાડ અને તેની આસપાસના જિનાલયો ઇ નરેશ અતાણી પાના ન S18 નુ અનુસધાન... જાહેર હી ટમાં એક ાક્યા લા ી જોઈએ, એ અંગે પ્ર ીણભાઈ જાપાનને યાદ કરતા હોય છે. એમાં એક મંત્રી કે સેક્રેટરી ઊભા હોય તો પણ તમને ખ્યલ ન આે કે આમાં મંત્રી કોણ છે અને સેક્રેટરી કોણ છે? જ્યરે ભારતમાં પોશાક, આચરણ અને અભિગમ એ બધાથી તરત દેખાઈ આે કે આ મંત્રી છે અને આ સેક્રેટરી છે. આ ો ભેદ એમને સહેજે પસંદ નહીં. નિવૃત્તિ બાદ ૨૦૦૫થી ૨૦૦૮ દરમિયાન સરદાર સરો ર નર્દા નિગમના ચેરમેન અને મેનેજિંગ ડિરેક્રનો મહત્ત્નો હોદ્દ સંભાળ્ય, પરંતુ એ સમયે ૨૦૦૬થી એમણે શ્ર અજય ઉમટના સ્નહાગ્હથી લખ ાનું શરૂ કર્ુ અને એ રીતે એમની લેખનયાત્રા અવ રત ચાલતી રહી. મહાત્મ ગાંધી કે સરદાર લ્લભાઈ વ શે લખે કે પછી રાજુલા ગામ વ શે અથ ા તો જસં ત મહેતા જે ા રાજકારણી વ શે લખે બધે જ એમના લખાણમાં એકસૂત્રતા હોય. ક્યાય એકે શબ્ નકામો ન મળે. કોઈ સોની ઘાટ ઘડતો હોય એું સુબદ્ધ લખાણ એમની પાસેથી મળે છે. નિવૃત્તિ પછી થોડો સમય એમના સ્નહીશ્ર યુ. એન. મહેતાને ચન આપ્ય પ્રમાણે ટોરન્ ગ્રપમાં સલાહકાર તરીકે કાર્ કર્ુ, પરંતુ એ સમયે પણ એ સઘળા કાર્ભાર ચ્ચ સે ા-પ્રવૃત્તિ કર ાની મોકળાશ એમણે માગી લીધી હતી. હોદ્દ, સત્તા કે સંપત્તિને બદલે સામાન્ માન ીની સે ામાં એમને વ શે રસ પડતો હતો. સરકાર હોય કે સંસ્થ હોય, બધે જ એમની કાર્ નિષ્ઠ નજરે પડે. ક્યરેય એમના ચહેરા પર કંટાળો કે થાક જો ા ન મળે અને વ શે તો સામેની વ્યક્ને અળખામણો લાગે એ ો વ ચાર પ્રગટ કરતા હોય અથ ા તો એનાથી તદ્ન ભિન્ વ ચાર પ્રગટ કરતા હોય, પણ એની રજૂઆત એ ી રીતે કરે કે એમની ાત સહુ કોઈ સ્વીકારી લે. વ શાળ અનુ , વ્યપક ાંચન અને આગ ી ક્વ્ છટાને કારણે પ્ર ચન આપતી ખતે માત્ર એમની પાસે પેડના એક-બે કાગળ પર મુદ્દઓ લખેલા હોય, પણ એની એ ી ધારદાર રજૂઆત કરે કે શ્રોાઓ એમના વ ચારના રંગમાં રંગાતા જ રહે. ચાળીસ વર્ષની દીર્કાલીન હી ટી સે ાઓ દરમિયાન દુષ્કળ હોય કે ધરતીકંપ હોય, ત્યરે તેઓ હી ટી કુશળતા સાથે અવ રત કાર્ કરતા હતા, એ જ રીતે નિવૃત્તિ પછી એમની સે ાપ્રવૃત્તિ એ જ પ્રકારે અવ રત ચાલી રહી છે. સદ્્ ચાર પર ારમાં એમણે અનેક ન ાં સે ાકાર્ય કર્યા. શ્ર હરિભાઈ પંચાલની નિવૃત્તિ પછી એમણે મનોવ કલાંગો માટેની સંસ્થમાં કાર્ શરૂ કર્ુ. બી. એમ. ઇન્સ્ટ્યટ અને ડો. માનસેતા તથા બરિન્દબહેન નાણા ટી દ્વરા ચાલતી ઉમંગ સંસ્થમાં એમણે કામ કર્ુ. ગાંધીનગર પાસે વ કલાંગ વ દ્યાર્નીઓ માટેની શાળા ખોલી. સદ્્વ ચાર પર ારમાં તબીબી સહાય જે ાં અનેક કાર્ય કર્યા. ડો. પંકજ શાહ જે ી સે ાભા ી વ્યક્નો એમાં સાથે મળતાં એમનું સે ાનું ક્ષત્ર સ્તરુ. બીજી બાજુ સોમનાથ તીર્ની કામગીરી સંભાળી. પોતાના નની નજીક આે લા તીર્માં સે ા કર ાનો લાભ મળ્ય એનાથી મનોમન આનંદ અનુભવ્ય. આ તીર્માં અનેક સુવ ધાઓ ઊભી કરી. એની આ ક ધી અને આ પ્રભાસ પાટણ તીર્ આજે સોમનાથ તીર્ તરીકે વ શ્વ પ્રસિદ્ધ બન્યુ. આજે એક કરોડ કરતાં પણ ધુ યાત્રાળુઓ આે છે અને સાથોસાથ સંસ્થને આર્થિક રીતે પણ એમણે ધુ સધ્ર બના ી. ભાગ વ દ્યપીઠને એમની કાર્ ક્મતાનો લાભ મળ્ય અને પછી એમણે ‘અખંડ આનંદ’ની પરામર્ક સમિતિમાં કાર્ કર્ુ અને આજે સસ્તુ સાહિત્ વર્ક સંસ્થને ધુ ગતિશીલ કર ામાં એમણે પોતાના અનુ ોથી યોગદાન આપ્યુ. ગુજરાત વ શ્વકોશ ટ્રસ્માં પણ તેઓ જોડાયા અને વ શ્વકોશ ટ્રસ્ની વ દ્ય પ્રવૃત્તિને એમનું મોટું પીઠબળ મળ્યુ. ટેક્નલોજીની ડિજિટલ ક્રાંતિના સમયે વ શ્વકોશને ઓનલાઇન મૂક ાની કામગીરીમાં તથા એનાં અનેકવ ધ કાર્યમાં એમનું સતત માર્દર્ન મળતું રહ્ય. પ્રત્યક મહિને વર્માન પ્ર ાહો વ શેનો વ શ્વકોશના મુખપત્ર ‘વ શ્વવ હાર’માં પ્રગટ થતો એમનો લેખ ાચકોને સમકાલીન પરિસ્થતિ વ શે માહિતીપ્રદ અને સમીક્ષલક્ષ ચિંતન આપે છે. પ્ર ીણભાઈએ જી નભર પિતાની ભા નાનો પ્રભા ઝીલ્ય અને એ દૃષ્ટએ એમના પિતા કનુભાઈ લહેરી હંમેશા કહેતા કે, ‘સરદાર પટેલ અને રાજાજી તમામ પરિચિતોને એક ાત કહેતા કે બાળકોને સારી રીતે ભણા ો અને આઈ.એ.એસ. બના ો.’ એમના પિતાએ પ્ર ીણભાઈ આઈ.એ.એસ. બને તે માટે આગ્હ રાખ્ય હતો અને એ જ પિતાનું ચન પોતાના જી નમાં પ્રકાશદાયી બન્યુ એમ અન્નાં જી નમાં પણ પ્રકાશદાયી બને એ હેતુથી એમણે સ્પપામાં ૨૭૦ જેટલાં યુ ક- યુ ીઓને વિવિ ધ કક્ષએ પસાર કરા ીને નિમણૂકો મેળ ી આપી છે. ળી આ ર્ષે ગુજરાતમાં દોઢસો વ દ્યાથીઓએ યુપીએસસી પરીક્ષમાં ઉત્તીર્ થઈને ન ો વ ક્રમ સર્જ્ છે. પિતાનું ચન પુત્રને માટે જી નભર પ્રેરક બની રહ્ય. પ્ર ીણભાઈનાં આ કાર્ય દરમિયાન એમનાં સહધર્ચારિણી નીલાબહેન તથા એમના પર ારનો સાથ મળતો રહ્ છે. પિતા પ્રત્યનો આદર, ગાંધી વ ચાર પ્રત્યની ચાહના, ગુજરાતનું હિત જાળ ા માટેની તમન્ન, સત્ નિષ્ કાર્ પદ્ધતિ અને યોગીઓને પણ દુર્ભ એ ો સે ાધર્ - એ સઘળાને કારણે આજે ગુજરાતના સંસ્કર જગતમાં શ્ર પ્ર ીણભાઈ લહેરીના જી ન કાર્ને શ્ર કરસનદાસ માણેકના કાવ્ની પંક્તઓથી મારી ાત પૂર્ કર ાનું ગમશે. સતની કાંટાળી કેડી પર પુષ્ બની પથરાજો, ઝેર જગતનાં જીર ી જીર ી અમૃત ઉરનાં પાજી ! મારું જી ન અંજિલ થાજો. (લેખક ગુજરાત વ શ્વકોશ ટ્રસ્ના પ્રમુખ છે.) (સાભાર ઃ અંતરંગ પુસ્ક) પ્રત ભાવઃ
[email protected]